Հատվածներ օրագրից

Միայնակ դիտելը լավ է, բայց վերջում կիսվել ես ուզում ինչ-որ մեկի հետ, որը կողքիդ չի: Նման թանգարանային վայրերում ընկալման ինտենսիվությունն ու զգոնությունն է, որ կենդանություն են հաղորդում մենության մեջ խրված նկարների այդ մթնոլորտին:

Նույն օրը առավոտյան Պիկասսոյի թանգարանում էի: Քանդակները կարծես ավելի հետաքրքիր էին: Մեծ հնարամտությամբ և ազատությամբ նրան հաջողվում է հաղորդել ամենաբնորոշն ու ամենաէական կերպարայինը մեծ հումորով և մանկական անմիջականությամբ: Նկարների մեջ տպավորիչ էին որոշ գործեր, հատկապես նրանք, որոնք ես չէի տեսել: Անընդհատ վերատպվող գործերն ակամայից արժեզրկվում են, մի երևույթ, որին պետք է ուշադրության արժանացնել: Անընդհատ կուլտիվացվող անուններն արժեզրկվում են ինքնաբերաբար: Պիկասսոն ընդհանուր առմամբ իհարկե բավականին մակերեսային է մնում:

28.09.97

Երրորդ անգամ Լուվրում.

Ժերիկոյի ձիերը ցնցող են. չքնաղ էր նաև մի բնանկար (Le four à platre):

Էնգրի դահլիճը հիասքանչ էր իր դիմանկարներով, մերկ կնոջ ֆիգուրով մեջքից և թուրքական բաղնիքով (1862):

Պուսսենը որոշ գործերում չափազանց անսովոր և հազվագյուտ հնչողության է հասնում. օրինակ շատ հետաքրքիր աշխատանք է 1647–48 թվականների Moise enfant foulant aux pieds de la couronne de Pharaon նկարը, դրա կողքին է կախված «Մանանայի թափվելը» գործը (Շլինկի գրքի թեման): 1660–1664 թվ. L’hiver ou Le déluge գործը չափազանց խորհրդավոր աշխատանք է:

Վերջապես ես զգացի ու ճաշակեցի Պուսսենի հմայքը: Նա հասնում է յուրօրինակ հնչյունների դասական կոմպոզիցիայի տրամաբանության սահմաններին: Լե Բրունը նրանից մի կարգ ցածր է կանգնած: Շատ տպավորիչ էին Ադրիան Ս. Կոորտեյի (A.S. Coorte 1685–1707) խխունջներով երկու փոքրիկ նատյուրմորտները:

XIX      դարի ֆրանսիացիների դահլիճում առանձնանում էին էնգրի երկու դիմանկարները: Կորոյի դահլիճում հիասքանչ էր նրա կապույտ զգեստով կահույքին հենված կնոջ ֆիգուրը, որոշ բնանկարներ իրենց մոխրականաչավուն-արծաթագույն լռությամբ. Դեկամպի գործերից ուշագրավ էր բակ պատկերող փոքրիկ նկարը:

Միլլենը շատ լավն էր:

Դելակրուան բավականին սևացած էր, Թեոդոր Ռուսսոն երկու փոքրիկ բնանկար ուներ, որ մի բան արժեին:

Կորոն 1870 թվի մի բնանկար ունի, որում նա գրեթե Սեզան է դառնում (Le pont de Mantes). Դյուրերի ինքնանկարը արվել է 1493-ին 22 տարեկան հասակում:

Ռուբենսի դահլիճը (Մարիա Մեդիչիի) դիտելուց հետո ընկա հոլանդացիների մոտ, որտեղ բնականաբար առաջին տեղում է Վերմեերը (Կար անող աղջիկն ու աստղագետը), հետո Պիտեր դե Հուուխը, Տեր Բորխը, Ռյոյսդալը և նատյուրմորտի մեծ մասնագետ Վիլլեմ Կալֆը. Հիասքանչ է Օստադեն (1610–1685). Ա. Վան դե Վելդեն (1636–1672) 1607-ին արված հոյակապ մի բնանկար ուներ` կովերով, ոչխարներով և ձախ կողմում երկու տղամարդու և մի կնոջ ֆիգուրներով: Իսկ Վ. Վան դե Վելդեն` գրաֆիկական մի ծովային բնանկար` կատարյալ նկարված նավերով:

Իհարկե չքնաղ էին իտալացիները. շատ տպավորիչ էր Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկայի Սիգիզմոնդո Մալատեստայի պորտրետը. Ուչելլոյի Սան Ռոմանոյի ճակատամարտը զիջում էր լոնդոնյան տարբերակին: Հրաշալի էին Ֆրա Անջելիկոն, Լորենցո Մոնակոն, Չիմաբուեն, Ջոտտոն, Մանտենյան, Ջ. Բելլինին, Տիցիանը և իհարկե Լեոնարդոն և Ռաֆաելը: Վերոնեզեն և Տինտորետտոն պակաս տպավորիչ էին: Քանդակի բաժնում Միքելանջելոն էր իր ստրուկներով, Հունաստանի ու Հելլենիզմի բարձունքներն էին Միլոսյան Վեներան և Նիկեն:

Պետք է էապես հասկանալ նկար հասկացության մետաֆիզիկական և պատկերի զարգացման մորֆոլոգիան ժամանակային վերելքների ու անկումների հերթափոխումը: Ո՞նց են առաջանում թռիչքներն ու նահանջները, ինչպե՞ս են դրանք կապվում պատմական, սոցիալական, տնտեսական երևույթների զարգացման հետ:

Պատկերվելու, արտապատկերվելու, ֆիքսվելու, արձանագրվելու, հետք թողնելու, արտացոլվելու պահանջը որպես աշխարհի լինելիության ներքին անհրաժեշտություն, որպես աշխարհի ինքնագիտակցման, համաշխարհային ինքնաճանաչման կարևորագույն մի բաղադրիչ, որը մանիֆեստացնում է ոգեվիճակների բազմազանությունն ու ոգու հասունության փուլերի համայնապատկերը, գեղագիտական ինքնաճանաչման կտրվածքով:

30.09.97

Փարիզը մոտենում է իր ավարտին: 10 օր է ինչ այստեղ եմ: Այսօր հավանաբար հաջողվի տեսնել Շարտրը:

Մենք սովորում ենք այս աղմուկի մեջ լռության հետ գործ ունենալու դժվարին արվեստը, Օ¯ Փարիզ, Փարիզ: Աղմուկի ու լռության սարդոստայն (հրաբուխ):

Այն, ինչ գրվել ու արտահայտվել է աշխարհում արժևորվում է հատկապես այն պարագայում, երբ այդ ամենը ծառայում է չգրվածի ու չարտահայտվածի մասին գաղափար կազմելու գործին: Անարտահայտելիի արտահայտման մշակույթը մեր գերխնդիրն է: Ձևավորված աշխարհն ինքնին ինձ արդեն չի հետաքրքրում: Տեսնելիս ինձ միշտ հուզում է անտեսանելին, որը մանիֆեստացվում է միայն տեսողության հաղթահարումով:

1.10.97

Երեկ վերջապես հաջողվեց տեսնել Շարտրի տաճարը: Մարդկային հավաքական կամքի գեղարվեստական, կրոնական աննախադեպ մի ստեղծագործություն, որը ֆրանսիական տպավորությունների կուլմինացիան էր: Այդպիսի վիտրաժներ երևի չկան ուրիշ ոչ մի տեղ: Չափազանց ազդեցիկ, միստիկ ու գունեղ էր այդ տաճարի սակրալ տարածությունը: 

Հոգևոր մթնոլորտը էապես տարբերվում էր Նոտր-Դամի տուրիստական մթնոլորտից: Ճարտարապետական և շինարարական լուծումները չափազանց ինքնատիպ ու անսպասելի էին: Վիտրաժների ազդեցությունն իհարկե գերազանցում էր ամեն մի սպասելիք: Գույնը, որպես լույսի մանիֆեստացիա հասնում էր անհավանական հոգևոր ինտենսիվությունների և մաքրության: Միջնադարի հզոր այդ կվինտէսենցիան ցնցող էր ու ոգեշնչող: Ահռելի մի վերելքի ապացույց:

Փարիզն ավարտվեց. ծնվող կուռքերի ու մեռնող հռչակների այս մրջնանոցից ինձ մնացին հետևյալ տողերը`

Բառերի լույսը քամելով անցիր խաղաղության

Բացված երակի մեներգիչ:

Հույսի հոտն առած քարավաններով Ներկան ուղեկցող մկրտիչ:

Տափաստաններ զմռսելու կարոտից ու 

Պղպջակներ քանդակելու հաճույքից ճաքած 

երազների գույնզգույն քարտեզին 

իջավ աշունը վերջին իր կորուսյալ շներով, 

տերևաթափ, խելակորույս կյանքերով.

Մամռակալած երջանկության ու հոգեհանգստի հրապարակներ, 

հեղափոխություններով ու գլխատումներով հղի ձեր առօրյան այս քաղաքի

արմատները փնտրողի պեղումներից գոլորշիացող մակընթացության

արահետներով սավառնող երկունքի շուշաններ է սփռում քո երկնակամարին, 

Ձեր հարության հետքերով անցած կենսագրության ճահիճների մրափից ելնող

զարմանքի, ձեր արգանդում գլխատված, անվերադարձ կրքերի տիկնիկային 

պուրակում, որ խորտակումների թեթևությունից խելագարվածի վերելքին ներկա 

քամիներն ասեղնագործեն փափուկ կղզիների ներսից բացվող

երաշտի տեսադաշտն ու

գաղութատիրության տիղմը ճաշակած, 

հողի հմայքից հարբած,

արդյունաբերությունից հոգնած ժողովրդի քաղաքակրթությունը

երկյուղի քամին ըմպելով, ձեթը ծծելով` մաղձի 

նավաբեկության ճարպին քսված հայացքից 

բարձրացնի առագաստները վերջին ներկայացման

դեպի համբարձվող մերկության հույսի ու լույսի,

լռության գանձարան,

դեպի շտեմարանը անվերջ ուղևորության: 

Պահածո երջանկության ողկույզներ ճզմող 

կորուստի տխուր կարուսել,

քո պտույտներում տուր ինձ ապաստան, 

ստորգետնյա ընդարմացման ճարպոտ ճանկերում 

պատսպարվելու անսահմանության հոգսից,

որ այս քաղաքների զարկերակներին հպված

անդունդների մշակույթն են հղկում

փղոսկրյա անտարբերությամբ ու կրքով, 

կակղած բնակարանների հոգնած խոռոչներում 

ձերբակալված բնակչության դեմքին ծեփելով

անելանելիության ողորկ հետագծեր 

ու հետքեր որոնման: 

Կորցրածի ուղեծրով կգա հայտնությունն անվերջի, երբ շոշափելիությունն անտեսելով կուրության աշտարակներ մագլցողը կկառչի բացվող հայացքի ելուստներից ու չտեսնվածի կմախքը գրկած կնահատակվի անվերադարձ հափշտակության որովայնում, հոգնության ստվերներին թողնելով լռության ու կարոտի փխրուն հուշարձաններ փափուկ մոռացումի տխուր անցյալից: Իսկ ներկան վիրահատողն այդպես էլ չվերադարձավ ապագայից, կործանվող ակնթարթից ծեփելու քանդակներ աղի ու մեղրամոմով պատելու վերքերն հավերժի անդառնալիության ծուղակներում այս ախորժալի:

Քրիստոսի արածը հիմնականում անտեսանելի էր: Դա տեսանելի է դառնում աստիճանաբար, տեսողությունը քայլ առ քայլ հաղթահարողների տքնաջան ջանքերով, որից հետո մնում են ինքնահաղթահարման և անցողիկ հաղթանակների գողտրիկ հուշարձաններ մշակույթի ու քաղաքակրթության զանազան խաչմերուկներում: Երթևեկության կանոններն այդտեղ լռելյայն հղկում են տեսողության նոր օրգաններ, խորքերի անցուդարձը տեսնելու համար:

Դժվար է ապրել միայն մակերեսը տեսնողների մեջ: