Թոմաս Սթեռնս Էլիոթ. «Համլետը և նրա խնդիրները»

Ներկայացնում ենք ամերիկացի բանաստեղծ Թոմաս Սթեռնս Էլիոթի «Համլետը և նրա խնդիրները» (1921) հոդվածը «Սրբազան անտառ» ժողովածուից։

Աղբյուրը՝ T. S. Eliot, Hamlet and His Problems, Sacred Wood, 1921:

Քիչ քննադատներ են խոստովանել, որ «Համլետի» գլխավոր խնդիրը հենց պիեսն է, մինչդեռ Համլետի կերպարը երկրորդական հարց է: Համլետի կերպարի հանդեպ թուլություն է տածել քննադատների ամենավտանգավոր տեսակը. խոսքս մտքի ստեղծագործական կարգ ունեցող քննադատի մասին է, որին, սակայն, պակասում է ստեղծագործական ուժը, և նա փոխարենը դրսևորվում է քննադատության մեջ: Նման քննադատները հաճախ Համլետի մեջ գտնում են իրենց իսկ գեղարվեստական իրագործման փոխանորդ գոյությունը: Այդպիսի միտք ուներ Գյոթեն, որը Համլետից կերտեց Վերթերին, այդպիսի միտք ուներ Քոլրիջը, որը Համլետից ստեղծեց Քոլրիջին, և հավանաբար, այս մարդկանցից և ոչ մեկը Համլետի մասին գրելիս չի հիշել, որ իր առաջին գործը նախ և առաջ արվեստի գործ ուսումնասիրելն է: Համլետի մասին Գյոթեի և Քոլրիջի ստեղծած այս քննադատությունը թերևս ամենից թերին է: Քանզի նրանք երկուսն էլ ունեն անառարկելի քննադատական ըմբռնում և երկուսն էլ իրենց քննադատական մոլորությունները առավել ճշմարտանման են դարձնում Շեքսպիրի Համլետին իրենց սեփական Համլետով փոխարինելու շնորհիվ, ինչը հետևանք է նրանց ստեղծագործական շնորհի: Եվ մենք դեռ պիտի գոհ լինենք, որ այս պիեսն անուշադրության մատնեց Ուոլթեր Պատերը

Վերջերս երկու գրողներ՝ պարոն Ջ. Մ. Ռոբերտսոնը և Մինեսոտայի համալսարանի պրոֆեսոր Ստոլը հրատարակեցին փոքրիկ գրքույկներ, որոնք կարելի է գովել քննադատությունը նոր ուղղությամբ տանելու համար: Պարոն Ստոլի դրական ծառայությունն այն է, որ նա  հիշեցնում է մեզ 17-րդ և 18-րդ դարերի քննադատների աշխատանքը^[1], նախ, նկատելով, որ նրանք պակաս չափով գիտեին հոգեբանություն, քան վերջին ժամանակների Համլետի քննադատները, սակայն ոգով ավելի մոտ էին Շեքսպիրի արվեստին, և քանի որ շեշտը դնում էին ավելի շուտ ամբողջի, քան գլխավոր կերպարի կարևորության վրա, ընդհանուր առմամբ, իրենց հնաոճությամբ հանդերձ, ավելի մոտ էին դրամատիկական արվեստի առեղծվածին:

Qua արվեստի երկ, արվեստի երկը հնարավոր չէ մեկնաբանել. մեկնաբանելու ոչինչ չկա. մենք կարող ենք միայն քննադատել այն ըստ չափանիշների՝ համեմատելով արվեստի այլ երկերի հետ. իսկ «մեկնաբանության» համար գլխավոր խնդիրը համապատասխան պատմական փաստերի ներկայացումն է, որոնք, ենթադրվում է՝ ծանոթ չեն ընթերցողին: Պարոն Ռոբերտսոնը շատ տեղին նշում է, թե ինչպես են քննադատները ձախողել «Համլետի» իրենց «մեկնաբանությունը»՝ անտեսելով այն, ինչը պետք է որ միանգամայն ակնհայտ լիներ. այսինքն՝ որ
«Համլետը» շերտավորում է, որ այն ներկայացնում է մի շարք մարդկանց ջանքերը, որոնցից յուրաքանչյուրը յուրովի վերամշակել է իր նախորդների աշխատանքը: Շեքսպիրի «Համլետը» կներկայանա մեզ բոլորովին այլ լույսի ներքո, եթե պիեսի ամբողջ սյուժեն որպես Շեքսպիրի մտադրություն դիտարկելու փոխարեն ընդունենք, որ նրա «Համլետը» մակադրվել է վերին աստիճանի անմշակ նյութի վրա, ինչը զգացվում է անգամ վերջնական ձևի մեջ:

Մենք գիտենք, որ գոյություն է ունեցել Թոմաս Քիդի մեկ ուրիշ ավելի հին պիես. այդ արտասովոր դրամատիկ (եթե ոչ բանաստեղծական) հանճարն ամենայն հավանականությամբ հեղինակել է երկու պիես՝ նույնքան տարբեր, որքան «Իսպանական ողբերգությունը» և «Ֆեվերշեմի Արդենը»: Իսկ թե ինչպիսին էր այդ պիեսը՝ կարող ենք կռահել երեք հուշումներից. բուն «Իսպանական ողբերգությունից», Բելֆորեի պատմությունից, որի վրա պետք է որ հիմնված լիներ Քիդի «Համլետը», ինչպես նաև Շեքսպիրի կենդանության օրոք Գերմանիայում ներկայացվող տարբերակից, իբրև հիմնավոր ապացույցից այն բանի, որ պիեսը վերամշակվել է ոչ թե ավելի ուշ, այլ ավելի վաղ տարբերակից: Այս երեք աղբյուրներից պարզ է դառնում, որ ավելի վաղ տարբերակում մոտիվը զուտ վրեժխնդրությունն էր, որ գործողությունը կամ հապաղումը, ինչպես «Իսպանական ողբերության» մեջ, պայմանավորված է բացառապես թիկնապահներով շրջապատված միապետին սպանելու դժվարությամբ և որ Համլետի «խելագարությունը», ընդ որում հաջողությամբ, գործի էր դրված կասկածներից խուսափելու համար: Մինչդեռ վերջնական շեքսպիրյան պիեսում կա ավելի կարևոր մոտիվ, քան վրեժխնդրությունը, որը բացահայտորեն «խլացնում» է վերջինս. Համլետը ուշացնում է վրեժխնդրությունը, և սա չի բացատրվում անհրաժեշտության կամ նպատակահարմարության հիմքի վրա, իսկ «խելագարությունը» մտածված է ոչ թե կասկածից խուսափելու, այլ թագավորի մոտ կասկած հարուցելու նպատակով: Փոփոխությունը, ամեն դեպքում, բավականաչափ ամբողջական չէ համոզիչ լինելու համար: Դեռ ավելին, պիեսում կան «Իսպանական ողբերգությանը» այնքան մոտ բառային զուգահեռներ, որ կասկածից վեր է՝ Շեքսպիրը տեղ-տեղ պարզապես վերափոխել է Քիդի տեքստը: Եվ ի վերջո, կան անհասկանալի տեսարաններ. Պոլոնիուս-Լաերտ և Պոլոնիուս-Ռեյնալդո տեսարանները փոքր-ինչ հիմնավորված չեն․ սրանք ո՛չ Քիդի բանաստեղծական ոճով են, ո՛չ էլ անկասկած Շեքսպիրի ոճով: Պարոն Ռոբերտսոնի կարծիքով Քիդի սկզբնական պիեսում այս տեսարանները վերամշակվել են ինչ-որ երրորդ ձեռքով, հավանաբար Չեպմենի կողմից, դեռ նախքան Շեքսպիրի պիեսին անդրադառնալը: Եվ նա շատ ողջամտորեն եզրակացնում է, որ Քիդի նախնական պիեսը, ինչպես որոշ այլ վրեժխնդրության պիեսներ, բաղկացած էր երկու մասից՝ յուրաքանչյուրը հինգ գործողությամբ: Պարոն Ռոբերտսոնի քննության արդյունքը, կարծում ենք, անհերքելի է. այն, որ Շեքսպիրի «Համլետը», որքանով իսկապես Շեքսպիրինն է, պիես է մոր մեղքի՝ որդու վրա թողած ազդեցության մասին, և որ Շեքսպիրը չկարողացավ այս մոտիվը հաջողությամբ պարտադրել հին պիեսի «անզիջում» նյութին: Անզիջողության մասին կասկած լինել չի կարող: Շեքսպիրի գլուխգործոց լինելուց շատ հեռու լինելով՝ պիեսը, անշուշտ, գեղարվեստական ձախողում է: Շեքսպիրի ստեղծագործություններից ոչ մեկն այնքան տարակուսելի ու շփոթեցնող չէ, որքան «Համլետը»: Բոլոր պիեսներից սա ամենաերկարն է, և հավանաբար այն մեկը՝ որի վրա Շեքսպիրը շատ ջանք է թափել, և այնուամենայնիվ, նա պիեսում թողել է ավելորդ և անհետևողական տեսարաններ, ինչը կարելի է նկատել անգամ թռուցիկ վերանայման ժամանակ: Տաղաչափությունը փոփոխական է: Օրինակ, հետևյալ տողերը

Look, the morn, in russet mantle clad,

Walks o’er the dew of yon high eastern hill,

Բայց մտիկ տվեք, Արևածագը, վարդ պատմուճանով,

Ճեմում է այնտեղ՝ այն արևելյան սարի ցողի վրա:

(թարգմանությունը՝ Հ. Մասեհյանի)

«Ռոմեո և Ջուլիետի» Շեքսպիրինն են, իսկ V գործողության, 2-րդ տեսարանի տողերը

Sir, in my heart there was a kind of fighting

That would not let me sleep…

Up from my cabin,

My sea-gown scarf’d about me, in the dark

Grop’d I to find out them: had my desire;

Finger’d their packet;