Թոմաս Հոբս. Պատկերացման մասին

6.

            Հաշվի առնելով, որ երազների առաջացման պատճառը մարմնի որոշ ներքին մասերի գրգռումն է, ուստի տարբեր հուզումներ անհրաժեշտաբար պետք է որ առաջացնեն տարբեր երազներ: Ահա ինչու ցուրտ վայրում քնելը ահասարսուռ երազների պատճառ է դառնում և առաջացնում է միտք ինչ-որ ահարկու առարկայի մասին կամ դրա պատկերը (քանի որ ուղեղից դեպի ներքին մասերը և ներքին մասերից դեպի ուղեղ շարժումը փոխադարձ է), և քանի որ բարկությունը մարմնի որոշ մասերին  հաղորդում է տաքություն, երբ մենք արթուն ենք, քնած ժամանակ այդ նույն մասերի՝ չափից ավելի տաքանալը ևս առաջացնում է բարկություն և ուղեղում ստեղծում է թշնամու պատկեր: Նույն կերպ եթե բնական գեղեցկությունը առաջ է բերում ցանկություն արթուն վիճակում, իսկ ցանկությունը առաջացնում է ջերմություն մարմնի այլ մասերում, ապա չափազանց բարձր ջերմությունը տվյալ մասերում քնած ժամանակ ուղեղում առաջացնում է գեղեցիկի պատկերներ: Կարճ ասած, մեր երազները արթուն ժամանակ ունեցած պատկերացումների հակառակ կարգն են. շարժումը արթմնի ժամանակ սկսվում է մի ծայրից, իսկ երազի մեջ՝ մյուս:

7. Հայտնություն կամ տեսիլքներ

Ամենից դժվար է զանազանել մարդու երազը նրա արթմնի մտքերից այն ժամանակ, երբ ինչ-որ հանգամանքներով պայմանավորված չենք նկատել, որ քնած ենք եղել: Սա հաճախ պատահում է ահասարսուռ մտքերով պաշարված մարդու հետ, որին տանջում է խիղճը կամ նրա, ով անկողին է մտել առանց հագուստը հանելու, ինչպես օրինակ, երբ դանթում են բազկաթոռին նստած: Չէ՞ որ, եթե որևէ չափից դուրս անսովոր և արտառոց տեսիլք երևա այն մարդուն, որը ջանասիրաբար և հիմնավորապես պատրաստվել է քնելու, նա պարզապես կկարծի, որ դա ընդամենը երազ է: Մենք կարդում ենք Մարկուս Բրուտուսի մասին (ում կյանքը փրկել էր Հուլիուս Կեսարը և որը վերջինիս սիրելին էր և, այդուհանդերձ, սպանեց նրան), թե ինչպես Ֆիլիպիններում Ավգուստինուս Կայսեր տված ճակատամարտի նախորդ օրը նա մի սարսափելի հայտնություն ունեցավ, որը պատմաբանները սովորաբար անվանում են տեսիլք, սակայն նկատի առնելով հանգամանքները, կարող ենք կռահել, որ դա պարզապես մի կարճ երազ էր: Իսկապես իր վրանում նստած, լինելով մտազբաղ և ահաբեկված սեփական անխոհեմ գործունեությունից, նա հեշտությամբ կարող էր նիրհել ցուրտ տեղում՝ տեսնելով երազ այն մասին, ինչն ամենից շատ էր վախեցնում նրան այդ միջոցին. այդ վախը, երբ Բրուտուսը աստիճանաբար սկսում է արթնանալ, անհրաժեշտաբար պիտի ստիպեր աստիճանաբար անհետանալ նաև հայտնությանը: Եվ որևէ ապացույց չունենալով իր քնած լինելու մասին՝ նա պատճառ չուներ կարծելու, թե դա երազ է կամ մեկ ուրիշ բան, և ոչ տեսիլք: Այսպիսի դեպքերը հազվադեպ չեն, քանի որ անգամ կատարելապես արթուն վիճակում գտնվողները, եթե երկչոտ ու սնահավատ մարդիկ են և համակված են սարսափելի պատմություններով, մթության մեջ մենակ հայտնվելով, ենթակա են նմանատիպ պատրանքների և հավատում են, թե իբր տեսել են գերեզմանոցում քայլող մեռած մարդկանց ուրվականներ և հոգիներ, մինչդեռ դա զուտ նրանց երևակայությունն է կամ էլ որոշ մարդկանց խաբեությունները, նրանց, ովքեր օգտվում են նմանատիպ սնահավատ վախից, որպեսզի գիշերով ծպտված շրջեն այնպիսի վայրերում, որոնց այցելությունը կցանկանային գաղտնի պահել:

8.

Երազները և մյուս վառ պատրանքները արթուն ժամանակ տեսածից ու զգացածից տարբերելու միջոցների անիրազեկությունից էլ անցյալում ծագել են հեթանոսական կրոնների մեծ մասը, որոնք երկրպագել են սատիրներին, ֆավններին, հավերժահարսներին և մյուսներին. ներկայումս այդտեղից է ծագում անկիրթ մարդկանց կարծիքը ջրահարսների, ուրվականների, տնապայների և վհուկների ուժի մասին: Ինչ վերաբերում է կախարդներին, ապա չեմ կարծում, թե նրանց հմայությունն իրական ուժ է, և, այդուհանդերձ, գտնում եմ, որ նրանց արդարացիորեն են պատժում իրենց կեղծ համոզմունքի համար, թե իբր կարող են այդպիսի չարիք գործել, համոզմունք, որը միակցված է այդ չարիքը գործելու նրանց մտադրության հետ, եթե իհարկե ունակ լինեին գործել դա: Նրանց կախարդությունն ավելի մոտ է նոր կրոնին, քան որևէ արվեստի կամ գիտության: Իսկ փերիների և քայլող ուրվականների մասին կարծիքները, ըստ իս, տարածվել են կամ պարզապես չեն հերքվել չար ուժերին հալածելու միջոցների՝ խաչերի, սուրբ ջրի և հոգևորականների կողմից հնարված մյուս այդպիսի նորամուծությունների հանդեպ հավատ ներշնչելու համար: Իհարկե, կասկածից վեր է, որ Աստված կարող է ստեղծել գերբնական երևույթներ, բայց որ Նա անում է դա այնքան հաճախ, որ մարդիկ պետք է վախենան այդպիսի բաներից ավելի շատ, քան վախենում են բնության ընթացքի դադարից կամ փոփոխությունից, որը Աստված ևս կարող է իրագործել կամ առաջ բերել, քրիստոնեական հավատի հարց չէ: Սակայն չար մարդիկ, Աստծո ամենակարողությունը վկայակոչելով, համարձակորեն պնդում են իրենց շահերից բխող ցանկացած բան, անգամ, երբ իրենք էլ դա սխալ են համարում: Ողջամիտ մարդը նման բաներին պետք է հավատա ճիշտ այնքան, որքան դա թույլ է տալիս անել առողջ բանականությունը: Եթե հոգիների հանդեպ այս սնահավատ վախը հեռացվեր, իսկ դրա հետ միասին նաև երազների միջոցով գուշակություն անելը, կեղծ մարգարեությունները և դրանց հետ կապված շատ այլ բաներ, որոնց միջոցով խորամանկ, հավակնոտ մարդիկ խաբում են պարզ մարդկանց, վերջիններս շատ ավելի, քան հիմա, հակված կլինեին հնազանդվել քաղաքացիական իշխանությանը:

9.

Սա պետք է լինի դպրոցական ուսուցիչների աշխատանքը, բայց հազիվ թե նրանք դեմ դուրս գան նման ուսմունքին: Քանի որ (չիմանալով՝ ինչ է պատկերացումը կամ զգայությունը) նրանք ուսուցանում են ավանդաբար ստացածը, և նրանցից ոմանք ասում են, թե պատկերացումները առաջանում են ինքնըստինքյան՝ չունենալով որևէ պատճառ, իսկ մյուսները կարծում են, որ դրանք սովորաբար ծագում են կամքից, և որ լավ մտքերը ներշնչվում են մարդու մեջ Աստծո կողմից, իսկ չար մտքերը՝ սատանայի, կամ որ մարդը լցվում է լավ մտքերով Աստծո, իսկ չար մտքերով՝ սատանայի կողմից: Ոմանք էլ ասում են, թե զգայությունները ստանում են իրերի պատկերները և փոխանցում են դրանք ընդհանուր զգայությանը, իսկ վերջինս էլ հասցնում է դրանք երևակայությանը (fancy), երևակայությունը՝ հիշողությանը, իսկ հիշողությունը՝ դատողությանը, ինչպես իրերը, որոնք ձեռքից ձեռք են անցնում, և այս ամենը ուղեկցվում է բազմաթիվ բառերով, որոնք ամեն ինչ անհասկանալի են դարձնում:

 10. Ըմբռնում

Բառերի կամ այլ կամայական նշանների միջոցով մարդու մեջ առաջացած պատկերացումը (կամ ցանկացած այլ էակի, որը օժտված է պատկերացման ունակությամբ) այն է, ինչ մենք սովորաբար անվանում ենք ըմբռնում, և դա հատուկ է թե՛ մարկանց, թե՛ կենդանիներին: Քանի որ շունը, ինչպես նաև շատ այլ կենդանիներ, ըստ սովորույթի կհասկանան տիրոջ կանչը կամ նախատելը: Այն ըմբռնումը, որը բնորոշ է մարդուն, ոչ միայն մարդու կամքի, այլև նրա գաղափարների և մտքերի ըմբռնումն է, քանի որ դրանք ներկայացված են իրերի անվանումների հաջորդականությամբ և կապակցված  են պնդումների, ժխտումների և խոսքի այլ ձևերի մեջ: Ըմբռնման հենց այս տեսակի մասին ես կխոսեմ ստորև:

Թարգմանությունը անգլերենից՝ Անահիտ Վարդանյան