Չարենց

Այն ժամանակը, որը անվանելու համար ամենից շատ նրա անունն է սազում, արդեն սպառվել է, բայց մենք դեռ որոնում ենք անցած-գնացածի լավն ու վատը, թացն ու չորը, ճիշտն ու սխալը։ Չարենցի անհատական ողբերգությունն ու ստեղծագործական ողբերգականությունը շարունակում են խռովել մեր հոգիները, և այսօր էլ՝ նրա ծննդյան տարելիցին մենք պատրաստ չենք անխռով խոսք ասել բա­նաստեղծի հիշատակին, վերջակետելու համար մահկանացուի անցյալը և հիմնավորելու, հիմքը դնելու անմահական կերպարի մշտնջենական վա­յելքին։

Նրա մասին ըստ ամենայնի արժանի բան դեռ կգրվի։ Լավ բնութագրումների հանդիպել եմ զանազան նյութերի մեջ։ Ինքս էլ միշտ հետաձգել եմ նրա մասին գրելու մտադրությունս, սպասելով որ ժամանակի հեռավորությունը անի այն, ինչ չի կարող անել առայժմ մեզանից ոչ մեկը։ Նույնիսկ Վիլյամ Սարոյանը՝ մեր անմիջական իրականությունից դուրս կանգնածը, որը ժամանակ առ ժամանակ, մոտավո­րապես տասնամյակը մեկ, անդրադարձել է նրան, ապավինում է լուսավոր ստի տանելի հնարանքին։ Հակոբ Օշականը ժամանակին, բանաստեղծի կեն­դանության օրոք, ասել է այնքան ու այնպես, որքան ու որպես կուզեին լսել իր շրջապատում այն օրերին։ Եվ այսպես շարունակ, ժամանակակիցների շահագրգռություններ, հակառակորդների կանխակալ մոտեցումներ կամ համակիրների բարյացակամ վերաբերմունք ու ապագայի ընթերցողին հասցեագրված գունազարդում։ Իսկ չարենցագիտություն կոչվածը չէր կարող այլ բան լինել, քան սովետական գաղափարախոսական դրվածքի տվյալ փուլին արված տուրք։ Անցյալ ժամանակը հաղթա­հարված չէ նաև այսօր, ու բանաստեղծի կերպարը չի քել իր ժամանակավոր պատյանը՝ իր ապրած իրա­կանության թեև սպառված, բայց դեռևս ճնշող շրջա­նակը։

Եղիշե Չարենցին պատկերած նկարիչները որսացել են իրենց բնորդի այնպիսի հատկություններ, որոնք համապատասխանում են բանաստեղծի հսկա կեր­պարի մասին իրենց սեփական պատկերացում­ներին, բայց չեն համընկնում լուսանկարչական հավաստիությամբ վերարտադրվածների հետ կամ չեն նույնանում պատկերվող անհատականության ողջ ներաշխարհին։ Մարտիրոս Սարյանը պատկերել է բանաստեղծին դիմակի հետ։ Ոչ թե դիմակով, այլ դիմակի հետ։ Դիմագիծը քիչ է թվացել նրան, նա դիմակ է ավելացրել և դրանով փոխել է կտավի տա­րածական հավասարակշռության կենտրոնը, առան­ձին վերցրած դիմակն ու առանձին վերցրած դիմա­գիծը իրար լրացնող, իրար հակադրվող, իրարով պայմանավորված ու փոխադարձ հարաբերության մեջ մտնող կերպարներ են՝ ենթակա նկարչի հայե­ցակետին, որ շեշտադրում է իր վերաբերմունքի անմիանշանակությունը։

Անշուշտ, հազար դեմքն ու բյուր անունը նույնպես փոխաբերություն են և հասկանալի է, որ դրանք չեն կարող հավասարարժեք լինել։ Բացի այդ, դեմքը մեկն է լինում, մյուսները դիմակ են կամ այլազան կերպեր, որ փորձում է ու չափի բերում արվես­տավորը՝ ժամանակին, տեղին ու եղանակին համա­պատասխան ունկնդիր լինելիս իր հոգու ելևէջին։ Դիմակը կեղծիք չէ, բազմիմաստություն է, անվան տրոհումն ու շատությունը հոգու հարստության ու կենսական բազմազանության առկայծումներ են, որոնք կարող են չարդարացվել բարոյապես, երբ դրանք հետամուտ են բարոյականության խնդրի, բայց ավելի ճիշտ է այդպիսի դեպքերում առաջ­նորդվել գեղեցիկի օրինաչափությամբ։