Վարիացիա ըստ մի «Մտքի»*

Պոլ Վալերի

Անհուն տարածությունների

հավիտենական լռությունը

սարսափեցնում է ինձ:

– Ի՜նչ մեղմանուշ ու զորեղ հնչյուններ, – դիմում է Էվստաթիոսը Պյութագորասին, – և արտասովոր մաքրության ի~նչ ներդաշնակություն, որ ականջիս է կարծես հասնում մեզ շրջապատող գիշերվա խորքերից: Հոգիս` համակ լսողություն, զարմանքով է ընկալում հեռու-հեռավոր ելևէջները: Այն ձգվում է հույսի նման մինչև զգայությանս սահմանները` որսալու համար ինձ հիացնող այս բյուրեղյա սարսուռներն ու վեհաշուք դանդաղությամբ ծավալվող այս մրմունջը: Արդ, ի՞նչն է այսօրինակ վայելքների խորհրդավոր գործիքը:

– Երկինքն ինքը, – պատասխանեց Պյութագորասը: – Դու ընկալում ես այն, ինչ հմայում է աստվածներին: Տիեզերքում բնավ լռություն չկա: Հավիտենական ձայների մի համանվագ անբաժանելի է երկնային մարմինների շարժումից: Շարժվող աստղերից յուրաքանչյուրը թրթռացնում է եթերը ըստ իր արագության, տարածությանը հաղորդում իր թվին բնորոշ հնչյունը: Խիստ հեռավոր աստղերը, որ անպայմանորեն ամենից արագընթացն են, միասնաբար առաջ են բերում ամենասուր հնչերանգները: Ծանրակշիռներն ամենից դանդաղապտույտն են և մեզ ամենամոտիկը, իսկ անշարժ երկիրը համր է ու լուռ: Եվ քանի որ ոլորտները ենթարկվում են մեկ օրենքի, նրանց ծնունդ տված հնչյունները բաղակցվում են այն քաղցր ու մեղմափոխ ներդաշնությամբ, որ առկա է երկինքների միջև: Մաքուր տիեզերակարգը գերում է քո ականջները: Բանականությունը, արդարությունը, սերը և մյուս կատարելությունները, որ իշխում են տիեզերքի նուրբ ոլորտում, դառնում են զգայելի: Եվ այդ հոգեզմայլանքը, որ ունենում ես դու, արդյունք է nաստվածային ու խիստ համանմանության…

Ահա թե ինչ էր վերագրում գիշերվա խորություններին հին հույների ներհուն բաղձանքը:

Ինչ վերաբերում է հրեաներին, նրանք խոսում են միայն երկինքներից և տարփողում դրանց պերճագեղությունը: Բիբլիական գիշերները ներբողներ են հնչեցնում առ Տեր: Աստղերն այնտեղ երբեմն երևան են գալիս Աստծո որդիներին` հրեշտակներին միախառնված, և ոգիների ու լուսատուների այս անհամար դասը արար աշխարհով սփռում է անհուն ցնծության ղողանջները:

«Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ, եւ զարարածս ձեռաց նորա պատմէ հաստատութիւն» **: Սաղմոսների հեղինակը չի գտնում շատ ազդեցիկ բառեր` արտահայտելու համար այդ արտասովոր ձայնի բովանդակ ուժգնությունը. «Օրաւուր բղխէ զբան, եւ գիշեր գիշերի ցուցանէ զգիտութիւնս: Ոչ են բանք եւ ոչ են խօսք, որոց ոչ լսին ձայն նոցա: Ընդ ամենայն երկիր եւ բարբառ նոցա, մինչև ի ծագս աշխարհի են խօսք նոցա» ***:

Non sunt loquelae, neque sermones quorem non audianim voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum et in fines orbis terrae verba eorum.

Եհովան ինքն է ասում Հոբին. «Երգէին ի միասին աստեղք առաւօտուն»****:

Պասկալն անհուն տարածություններն ընկալում է լոկ իբրև լռություն: Ինչպես ինքն է ասում` «սարսափեցնող»: Նա դառնորեն դժգոհում է աշխարհում լքված լինելու համար: Չի հայտնաբերում Նրան, Ով հայտարարում էր Երեմիայի շուրթերով. «Calum et terram ego impleo»: Եվ այս տարօրինակ քրիստոնյան իր Հորը չի գտնում երկնքում… Այլ ընդհակառակը, «տեսնելով ողջ տիեզերքը մունջ` նա սարսափի է մատնվում, – ինչպես ինքն է ասում, – այն մարդու նման, որին քնած ժամանակ տեղափոխել են ամայի ու ահավոր մի կղզի…»: Սարսափ, սարսափահար, սարսափելի. հավիտենական լռություն, մունջ տիեզերք, – այսպես է ներկայացնում իրեն շրջապատող ամեն բան երբևէ երևան եկած ամենազորեղ մտքերից մեկը:

Նա զգում է, պատկերում իրեն և հեծեծում հալածյալ կենդանու նման, ավելին, հալածում է ինքն իրեն և բորբոքում իր մեջ իսկ առկա վիթխարի կարողությունները` զորեղ տրամաբանությունը, լեզվի սքանչելի հատկությունները` կործանելու համար ամենայն երևութականը, որը, սակայն, հուսահատեցնող չէ: Նա իրեն տեսնում է դյուրագայթ վիճակում, ամբողջովին սպառնալիքի ներքո, վտանգներով ու մենությամբ պաշարված, ահաբեկվածության ու վհատության բոլոր պատճառներին ենթակա: Նա չի հանդուրժում այն միտքը, թե կարող է ընկնել ժամանակի, թվերի ու ծավալների ցանցի մեջ կամ հայտնվել տիեզերական համակարգի թակարդում: Չկա արարյալ ինչ-որ բան, որ նրան չհիշեցնի իր սոսկալի վիճակը. կան նրան վիրավորող բաներ, և կան խաբուսիկ երևույթներ. ամեն ինչ սարսափեցնում է նրան այն աստիճան, որ մտահայեցումն իսկույն ևեթ ստիպում է նրան մահու չափ ոռնալ: Սա ինձ անկասելիորեն մտածել է տալիս այն հաչոցի մասին, որ շներն են ուղղում լուսնին: Բայց այս հուսահատը, որ ընդունակ է տեսություն ստեղծելու լուսնի մասին, իր մռնչյունն է արձակում նաև ընդդեմ իր հաշվարկների: Նրան վրդովեցնում ու ինքնատելությամբ են լցնում ոչ միայն երկնային երևույթները, այլև ամեն բան, ոչ միայն ամեն բան, այլև մինչև իսկ իրերի անմեղ պատկերումը. «Ինչպիսի~ ունայնություն, որ գեղանկարչությունը հիացմունք է ծնում իրերի նմանության հանդեպ, որոնց բնօրինակով ամենևին չենք հիանում»: Նա պատկերների համար, որոնց հետամուտ են արվեստները, առաջ է բերում է մի տեսակ կրկնակի քամահրանք:

Ես չեմ կարող ետ կանգնել այն մտքից, թե կատարելապես տխուր այդ պահվածքի և բացարձակ խորշանքի մեջ համակարգ ու տքնություն չկա: Լավ համաձայնեցված մի նախադասությունն անգամ բացառում է լիակատար ինքնահրաժարումը: Տրտմությունը, որ գրիչ է շարժում հրաշալիորեն, դեռ այնքան վերջնական չէ, որ խորտակումից չփրկի մտքի ինչ-որ ազատություն, թվի որոշ զգացողություն, ինչ-ինչ տրամաբանություն ու խորհրդանշականություն, որոնք հակասում են իրենց իսկ ասածին: Կա նաև շփոթ ու դյուրին ինչոր բան ողբերգական պատճառ ու աղդեցիկ թեմա տեսնելու թուլության մեջ: Մենք ի՞նչ ենք ուսուցանում մյուս մարդկանց` շարունակ կրկնելով, թե նրանք ոչինչ են, թե կյանքն ունայն է, բնությունը` թշնամական, ճանաչողությունը` պատրանքային: Ի՞նչ միտք ունի նրանց հոգին հանել իրենց ոչնչությամբ կամ անընդմեջ երկրորդել իրենց գիտեցածը:

Ես ինձ կաշկանդված եմ զգում արվեստականության ու բնության այս խառնուրդի առջև: Երբ տեսնում եմ գրողին, որ բռնում-փչացնում է մարդկային իսկական զգացումը, այնտեղ հավելում հազվագյուտ ուժեր և այնուհանդերձ կամենում, որ իր այդ հնարամտությունը դնեն հույզի տեղ, դա համարում եմ անմաքրություն ու երկդիմիություն: Ճշմարտի ու կեղծի այդ խառնուրդը ստեղծագործության մեջ դառնում է խիստ ցնցող, երբ մենք կասկածում ենք, որ այն ձգտում է խարխլել մեր համոզմունքը կամ մեզ ինչ-որ միտվածություն ներշնչել: Եթե դու ուզում ես ինձ գայթակղել կամ զարմացնել, այնպես արա, որ ես առավել հստակորեն տեսնեմ ոչ թե քո ձեռքը, այլ այն, ինչ պատկերում է նա: Պասկալի ձեռքը չափից դուրս է աչքիս զարնում:

Ընդսմին, մտադրություններն այնուամենայնիվ կարող են ազնիվ լինել. գրելու միակ հոգսը և այդ մասին հոգածությունը նույն բնական ազդեցությունն են գործում, ինչ հետին միտքը: Անխուսափելի է, որ չափավորը չծայրահեղացվի, անոսրը չխտացվի, մասնատվածը չամբողջացվի և սոսկ աշխույժով համակվածը չպաթետիկացվի… Կեղծ պատուհանները հայտնվում են ինքնին:

Արվեստագետն այլ բան չի կարող անել, քան ուժգնացնել իր դիտարկած ներգործությունը: Նա իրար է համապատասխանեցնում իր նախնական գաղափարի զարգացումները գրեթե այնպես, ինչպես նյարդային համակարգն է ընդհրանրացնում և ողջ արարածի վրա տարածում տեղային որոշ փոփոխություններ: Սա առարկություն չէ արվեստագետի դեմ, այլ նախազգուշացում` գործ ստեղծած իսկական մարդուն երբեք չշփոթելու այն մարդու հետ, որ գործն է ենթադրել տալիս:

Այս շփոթությունը կանոն է դարձել Պասկալի պարագայում: Նրա մասին այնքան է գրվել, այնքան է տուրք տրվել երևակայությանը, և նա այնքան կրքոտությամբ է ուսումնասիրվել, որ վերածվել է ողբերգության հերոսի, բացառիկ մի դերասանի և գրեթե ճանաչողության կատակերգության «դերակատարի»: Ոմանք Պասկալ են խաղում: Սովորույթը նրան դարձրել է մի տեսակ ֆրանսիացի Համլետ և յանսենական, որ ծանրութեթև է անում սեփական գանգը` մեծ մաթեմատիկոսի գանգը, և որը սարսռում է ու խորհրդածում տիեզերքին հակադիր մի տարածքում: Նրան տիրել է անսահմանության դժնդակ քամին, և նա խոսում է ինքն իր հետ անգոյության եզրին, ճիշտ ինչպես բեմահարթակի ծայրին, ու դատողություններ է անում իր իսկ ուրվականի հետ բոլորի առջև կանգնած:

Եվ սակայն, շատ թե քիչ նշանակալի փաստ է այն, որ կրոնների մեծամասնությունը ծայր բարձրակետում է տեղադրում Ամենակարողի նստավայրը, քանզի այդ կրոնները գտել են Նրա գոյության վկայությունն ու ապացույցները աստղային այդ կարգում, որը, մյուս կողմից, մարդկանց տվել է բնական օրենքների գաղափարը, նախնական մոդելը և առաջին ճշգրտումները:

Ձեռքերը միշտ պարզվում են երկինք. նրա մեջ են պատսպարվում կամ սուզվում հայացքները, նրան է մատնացույց անում մարգարեն կամ մխիթարիչը, նրա բարձունքից են սփռվել ինչ-ինչ խոսքեր և այդ բարձունքից են լսելի դառնալու շեփորականչերը:

Անտարակույս, ո՛չ Նախապատճառը, ո՛չ Զուտ գործողությունը, ո՛չ Ոգին չունեն տեղադրություն, ոչ էլ կերպարանք կամ մասեր, և, սակայն, թերևս մեր ուղղահայաց կառուցվածքով պայմանավորված բնազդը, հեռու-հեռավոր երևույթներից մեր ճակատագրի ու երկրային ողջ կյանքի կախյալության զգացումը տագնապահույզ ու վշտալից կամ իրենց իսկ մոլորեցուցիչ հարցերից տանջահար մարդկանց հայացքը անխուսափելիորեն դարձնում են դեպի տիրույթի զենիթը, դեպի բարձունքը: Exhausser-ն ( վեր բարձրացնել) ու exaucer-ն (իղձը կատարել) նույն բառն են:

Կանտն ինքը տեղի տալով նաիվ միստիկականության գաղտնի մղմանը` միացրել է տիեզերական բարոյական օրենքից եկած այդ մի տեսակ ներշնչանքը աստղազարդ երկնքի դիտումից առաջացած զգացողությանը:

Մի ժամանակ ինքս էլ փորձել եմ իմ մեջ քննել, ընդհուպ մինչև հասկացություններ կազմելը, այն խորհրդավոր ազդեցությունը, որ մարդկանց վրա առհասարակ թողնում են մաքրամաքուր երկինքն ու լուսատուների ներկայությունը:

Ահա և մենք ընկալում ենք միայն իրերը, որոնք գործ չունեն մարմնի հետ: Տարօրինակ կերպով մենք պարզեցված ենք: Անտեսանելի է մերձագույնը, անշոշափելի` զգայելին: Մենք լողում ենք մեզնից դուրս: Մեր հայացքն անձնատուր է լինում տեսիլքին լուսեղեն երևույթների դաշտում և անկարող է դրանք ինքնաբուխ մղումով չմիացնել իրար, – ասես այդ երևույթները միևնույն ժամանակի մեջ են, – քաշելով գծեր, կազմելով պատկերներ, որոնք այդ հայացքի արդյունքն են և պարտադրվում են մեզ` ներքաշելով իսկական տեսարանի մեջ:

Սակայն այդ բոլոր կետերի տեղաբաշխվածությունը վրիպում է մեր աչքից: Նմանօրինակ անհամար առկայծումներից մենք մեզ զգում ենք ճնշված, քարկոծված, միաձուլված ու անտեսված: Մենք կարող ենք հաշվել այդ աստղերը, մենք, որ չենք կարող հավատալ, թե գոյություն ունենք նրանց աչքին: Ոչ մի փոխկապվածություն չկա նրանց ու մեր միջև:

Մենք զգում ենք ինչ-որ բան, որ մեզնից խոսք է պահանջում, և մեկ այլ բան, որ մերժում է այդ խոսքը:

Այն, ինչ տեսնում ենք երկնքում և հայտնաբերում մեր էության խորքում, որ հավասարապես ձերբազատված է մեր ներգործությունից, – և մեկը կայծկլտում է մեր մտահղացումներից այն կողմ, մյուսը` ապրում մեր արտահայտությունների այս կողմում, – մի տեսակ կապ է ստեղծում հեռուհեռավորի հանդեպ ցուցաբերած ուշադրության և մեր ներքին ուշադրության միջև: Դրանք ասես մեր սպասման ծայրակետերն են` միմյանց համապատասխանող և միմյանց նմանվող` ինչ-որ բախտորոշ նորույթի հույսով, որ գտնելու ենք երկնքում կամ սրտում:

Մեր աչքին աստղերի այս զարմանահրաշ քանակությունը մարդկային էությանը հակադրում է ինքնության, բացառիկության, բայց և միայնակության զգացում: Ես համայն եմ և անկատար: Ես ամբողջ եմ և մաս:

Մեզ շրջապատող խավարը մեզ դարձնում է միանգամայն մերկ հոգի:

Այդ խավարն ամբողջովին ցանցնված է անհասանելի լույսերով: Մենք դժվարությամբ ենք ետ կանգնում այն հանգրվանների շուրջ խորհելու ցանկությունից, ուր արթուն են: Մենք տարտամորեն լցնում ենք խավարը լուսեղեն ու անճանաչելի գոյավորներով:

Այդ նույն խավարը, որ վերացնում է մեր մարմնի դաշտը, հետևաբար և իջեցնում է մեր ձայնի հնչեղությունը և այն վերածում ներքին խոսքի, քանզի մենք իսկապես հակված ենք խոսելու միայն ոչ շատ հեռու էակների հետ:

Մենք զգում ենք յուրօրինակ անդորր ու տագնապ:

Ես-ի և ոչ ես-ի միջև այլևս անցում չկա: Լիակատար լույսի մեջ մեր գործողություններով կապ էր գոյանում մեր մտքերի և իրերի միջև: Մենք զգացումները փոխանակում էինք մտքերի հետ, մտքերը` զգացումների: Մեր գործողությունները միջնորդ էին ծառայում, մեր ժամանակը` փող: Իսկ հիմա այլևս չկա փոխանակություն, չկա գործուն մարդը, որ իրերի չափանիշն է: Կա սոսկ երկու առանձին ներկայություն, երկու անչափելի բնություն: Կա միայն երկու հակառակորդ, որ զննում ու չեն հասկանում իրար: Մեր հեռանկարների անսահման ընդլայնումն ու մեր կարողության նեղացումը բախվում են իրար: Որոշ ժամանակ մենք կորցնում ենք մեր այն սովորական պատրանքը, թե իրերը համապատասխանում են մեզ: Ապակու միջով անցնել չկարողացող ճանճը մեր պատկերն է: Մենք չենք կարող մնալ այդ մեռյալ կետում: Զգայունությունը հավասարակշռություն չի ճանաչում: Այն կարելի է բնորոշել իբրև ֆունկցիա, որի դերն է ապրողների մեջ խախտել իրենց ուժերի ամեն հավասարակշռություն: Հարկ է, որ մեր ոգին բորբոքվի ինքնին, դուրս գա թմբիրից և վերականգնի այն հանդիսավոր ու անխախտ զարմանքը, որ նրան պատճառում են համայն լինելու զգացումը և ոչինչ չլինելու ակնհայտությունը:

Այնժամ ականատեսն ենք էությամբ մենավորի, մտածողի, որ պաշտպանում է իրեն իր մտքերով: Մեր մարմինը պաշտպանվում է աշխարհից իր ռեֆլեքսների ու զանազան արտազատումների միջոցով. այն մերթ դրանք առաջ է բերում ասես պատահաբար, հապճեպ ինչ-որ բան անելու համար, մերթ դրանք տեղին մղումներ են, արդյունավոր տրամադրություններ, որ նա ճշգրտորեն հակադրում է այն ամենին, ինչ ճնշում է իրեն կամ զայրացնում: Հոգին այլ կերպ չի գործում գիշերվա անմարդկայնության դեմ: Նա պաշտպանվում է իր արարումներով, որոնցից մի քանիսը պարզունակ են ու անդիմադրելի, ինչպես ռեֆլեքսները, մյուսները մտածված, հապաղած, համադրված, շաղկապված ու հարմարված ճանաչողությանը, որ նա կարող է ունենալ մեր կացության մասին:

Արդ, մենք մեր մեջ գտնում ենք երկու տեսակ պատասխան վերոհիշյալ զգացողությանը. այն, որ ունենում ենք երկնքին նայելիս, և այն, որ մեզ է տալիս տիեզերքի մեր պատկերացումը: Առաջինը կլինի ինքնաբուխ, մյուսը` մշակված: Դրանք խիստ տարբեր են, թեև կարող են միախառնվել և համադրվել միևնույն գլխում: Սակայն բնորոշելու համար հարկ է դրանք տարանջատել: Հաճախ դրանք տարբերում են` առաջինը վերագրելով սրտին, երկրորդը` մտքին: Այս բառերը բավական հարմար են:

Աշխարհի սարսափեցնող պատկերի դեմ մղող պայքարը սիրտը գրեթե միշտ ավարտում է ցանկությամբ արթնացրած բավականաչափ զորեղ ինչ-որ Էակի գաղափարով` բովանդակելու, կառուցած լինելու կամ հաղորդելու համար այն վիթխարի տարածությունն ու շողարձակումը, որ պարփակում, սպառնում, հիացնում, գայթակղում ու հոշոտում է մեզ: Եվ այդ Էակը նույնիսկ կլինի Անձ, այսինքն` Նրա և մեր միջև ի հայտ կգա որոշ նմանություն և ով գիտե անմեկնելի փոխըմբռնման ինչ հույս: Ահա թե ինչ է գտնում սիրտը: Նա ձգտում է իր իսկ հարցադրմանը պատասխանել Աստծո միջոցով: Ընդսմին, սիրո փորձառությամբ քաջ հայտնի է, որ միակը կարիք ունի միակի, և ապրողը ձգտում է ապրողի:

Այժմ տեսնենք, թե այլ կարգի ինչ մտքեր կարող են ծագել մեր գլխում, եթե մենք առանձնացնում ենք մեր զգացմունքները և փորձում բոլոր իրերի ահավոր ճնշմանը հակադրել անսահման համբերությունը և անհուն հետաքրքրությունը: Միտքը որոնում է:

Միտքը չի աճապարի պատկերացնելու այն, ինչ անհրաժեշտ է տիեզերքի դիտարկումը շարունակելու համար: Նա կքննի առանց հաշվի առնելու ո՛չ ժամանակը, ո՛չ անհատական կյանքի տևողությունը: Նշանակալի հակադրություն կա ՙսրտի՚ շտապողականության, անհամբերության, անհանգըստության և քննադատությունից ու հույսից ծնված դանդաղության միջև: Այդ հապաղումը, որ կարող է սահմանափակվել, իբրև հետևանք վերափոխում է խնդիրը: Իսկ վերափոխված խնդիրը կվերափոխի նաև հարցատուին:

Մենք կնկատենք, որ չենք կարողանում մտածել մեր տիեզերքի մասին` այն սոսկ ըմբռնելով իբրև մեզնից հստակորեն զատված և մեր գիտակցությանը որոշակիորեն հակադրված առարկա: Այս դեպքում մենք այն կարող ենք համեմատել փոքր համակարգերի հետ, որոնք ի վիճակի ենք նկարագրել, բնորոշել, չափարկել ու փորձել: Մենք կդիտենք ամբողջն իբրև մաս: Կառաջնորդվենք այն բանով, որ մի տրամաբանություն կհարմարեցնենք նրան, և այդ տրամաբանության աշխատանքը մեզ թույլ կտա կանխատեսել նրա փոփոխությունները կամ սահմանափակել դրանց ոլորտը:

(Մենք կհամեմատենք, օրինակ, աստղերի խումբը գազային ամպի հետ, աստղաբույլի համար կկիրառենք այն բնորոշումներն ու օրենքները, որ հայտնաբերել ենք լաբորատորիայում գազերն ուսումնասիրելիս: Մենք կկազմենք ՙտիեզերքի մասին վիճակագրական՚ պատկերացում, կխորհենք նրա «ներքին էներգիայի», «ջերմության» շուրջ, և այլն:) Ի վերջո, մեր աշխատանքի նպատակն է մերձեցնել այդ խիստ զարմանալին ու հուզիչը այն ամենին, ինչը հարազատ է մեր զգայարաններին, հասանելի` մեր ազդեցությանը և շատ թե քիչ հարմարվում է մեր դատողություններին:

Սակայն այդ սահմանափակ աշխատանքից հետևում է, – պիտի որ անպայմանորեն հետևի, – սովորականի, հնարավորի, բանականի (արդեն նկատելի) որոշ վարիացիա, որոնք ամեն վայրկյան կազմում են մեզ խաղաղեցնող պայմանները: Քանի որ մարդիկ ընդունել են հակոտնյաները, կարող են վարժվել «տիեզերքի կորությանը» և շատ ու շատ այլ տարօրինակ երևույթների: Անհնարին չէ, – նույնիսկ բավական հավանական է, – որ այդ վարժվողականությունը աստիճանաբար ձևափոխի ոչ միայն մեր գաղափարները, այլև մեր անմիջական որոշ ռեակցիաները:

Այն, ինչ կարելի է անվանել «պասկալյան ռեակցիա», կարող է դառնալ հազվադեպ երևույթ և հոգեբանների հետաքրքրության առարկա: Պասկալը «գտել» էր, բայց անտարակույս այն պատճառով, որ այլևս չէր որոնում: Որոնումները դադարեցնելը և դադարեցման կերպը կարող են առաջացնել գտնելու զգացում:

Բայց նա երբեք հավատ չի ընծայել որոնմանը, քանի որ այդ հավատը ակնկալել է անսպասելիից: Նա իր հոգուց է վերցրել հավիտենական լռությունը, ինչը թե՛ ճշմարիտ կրոնասերները, թե՛ իսկական խորագիտակները երբեք չեն տեսել տիեզերքում:

Նա ահավոր և կոպիտ կերպով չափազանցել է ճանաչողության ու փրկության հակադրությունը, քանզի այդ նույն դարում կային գիտնականներ, որոնք պակաս հաջողությամբ չէին իրականացնում իրենց փրկությունը, քան, – կարծում եմ, – նա` իրենը, բայց այնպես, որ դրանից չէին տուժում գիտությունները: Կար Կավալիերին, որ իր ուժերն էր փորձում անբաժանելիների բնագավառում, կար Սակկերին, որ կասկածի տակ էր առնում, առանց դա իրեն խոստովանելու, ամենայն պայմանականը էվկլիդյան տեսության մեջ և կիսով չափ բացում երկրաչափության դուռը ապագա շատ համարձակ քայլերի առջև: Թեև ճշմարիտ է, նրանք սոսկ ճիզվիտ էին:

 * Սույն հոդվածն առաջին անգամ լույս է տեսել Revue hebdomadaire, 14 juillet 1923, pp. 33-42, որից և կատարված է թարգմանությունը:

**Սաղմոս, ԺԸ, 2

***Սաղմոս, ԺԸ, 4-5

****Յոբ, ԼԸ, 7

Ֆրանսերենից թարգմանությունը` Արուս Բոյաջյանի