Վարիացիա ըստ մի «Մտքի»*

Արդ, մենք մեր մեջ գտնում ենք երկու տեսակ պատասխան վերոհիշյալ զգացողությանը. այն, որ ունենում ենք երկնքին նայելիս, և այն, որ մեզ է տալիս տիեզերքի մեր պատկերացումը: Առաջինը կլինի ինքնաբուխ, մյուսը` մշակված: Դրանք խիստ տարբեր են, թեև կարող են միախառնվել և համադրվել միևնույն գլխում: Սակայն բնորոշելու համար հարկ է դրանք տարանջատել: Հաճախ դրանք տարբերում են` առաջինը վերագրելով սրտին, երկրորդը` մտքին: Այս բառերը բավական հարմար են:

Աշխարհի սարսափեցնող պատկերի դեմ մղող պայքարը սիրտը գրեթե միշտ ավարտում է ցանկությամբ արթնացրած բավականաչափ զորեղ ինչ-որ Էակի գաղափարով` բովանդակելու, կառուցած լինելու կամ հաղորդելու համար այն վիթխարի տարածությունն ու շողարձակումը, որ պարփակում, սպառնում, հիացնում, գայթակղում ու հոշոտում է մեզ: Եվ այդ Էակը նույնիսկ կլինի Անձ, այսինքն` Նրա և մեր միջև ի հայտ կգա որոշ նմանություն և ով գիտե անմեկնելի փոխըմբռնման ինչ հույս: Ահա թե ինչ է գտնում սիրտը: Նա ձգտում է իր իսկ հարցադրմանը պատասխանել Աստծո միջոցով: Ընդսմին, սիրո փորձառությամբ քաջ հայտնի է, որ միակը կարիք ունի միակի, և ապրողը ձգտում է ապրողի:

Այժմ տեսնենք, թե այլ կարգի ինչ մտքեր կարող են ծագել մեր գլխում, եթե մենք առանձնացնում ենք մեր զգացմունքները և փորձում բոլոր իրերի ահավոր ճնշմանը հակադրել անսահման համբերությունը և անհուն հետաքրքրությունը: Միտքը որոնում է:

Միտքը չի աճապարի պատկերացնելու այն, ինչ անհրաժեշտ է տիեզերքի դիտարկումը շարունակելու համար: Նա կքննի առանց հաշվի առնելու ո՛չ ժամանակը, ո՛չ անհատական կյանքի տևողությունը: Նշանակալի հակադրություն կա ՙսրտի՚ շտապողականության, անհամբերության, անհանգըստության և քննադատությունից ու հույսից ծնված դանդաղության միջև: Այդ հապաղումը, որ կարող է սահմանափակվել, իբրև հետևանք վերափոխում է խնդիրը: Իսկ վերափոխված խնդիրը կվերափոխի նաև հարցատուին:

Մենք կնկատենք, որ չենք կարողանում մտածել մեր տիեզերքի մասին` այն սոսկ ըմբռնելով իբրև մեզնից հստակորեն զատված և մեր գիտակցությանը որոշակիորեն հակադրված առարկա: Այս դեպքում մենք այն կարող ենք համեմատել փոքր համակարգերի հետ, որոնք ի վիճակի ենք նկարագրել, բնորոշել, չափարկել ու փորձել: Մենք կդիտենք ամբողջն իբրև մաս: Կառաջնորդվենք այն բանով, որ մի տրամաբանություն կհարմարեցնենք նրան, և այդ տրամաբանության աշխատանքը մեզ թույլ կտա կանխատեսել նրա փոփոխությունները կամ սահմանափակել դրանց ոլորտը:

(Մենք կհամեմատենք, օրինակ, աստղերի խումբը գազային ամպի հետ, աստղաբույլի համար կկիրառենք այն բնորոշումներն ու օրենքները, որ հայտնաբերել ենք լաբորատորիայում գազերն ուսումնասիրելիս: Մենք կկազմենք ՙտիեզերքի մասին վիճակագրական՚ պատկերացում, կխորհենք նրա «ներքին էներգիայի», «ջերմության» շուրջ, և այլն:) Ի վերջո, մեր աշխատանքի նպատակն է մերձեցնել այդ խիստ զարմանալին ու հուզիչը այն ամենին, ինչը հարազատ է մեր զգայարաններին, հասանելի` մեր ազդեցությանը և շատ թե քիչ հարմարվում է մեր դատողություններին:

Սակայն այդ սահմանափակ աշխատանքից հետևում է, – պիտի որ անպայմանորեն հետևի, – սովորականի, հնարավորի, բանականի (արդեն նկատելի) որոշ վարիացիա, որոնք ամեն վայրկյան կազմում են մեզ խաղաղեցնող պայմանները: Քանի որ մարդիկ ընդունել են հակոտնյաները, կարող են վարժվել «տիեզերքի կորությանը» և շատ ու շատ այլ տարօրինակ երևույթների: Անհնարին չէ, – նույնիսկ բավական հավանական է, – որ այդ վարժվողականությունը աստիճանաբար ձևափոխի ոչ միայն մեր գաղափարները, այլև մեր անմիջական որոշ ռեակցիաները:

Այն, ինչ կարելի է անվանել «պասկալյան ռեակցիա», կարող է դառնալ հազվադեպ երևույթ և հոգեբանների հետաքրքրության առարկա: Պասկալը «գտել» էր, բայց անտարակույս այն պատճառով, որ այլևս չէր որոնում: Որոնումները դադարեցնելը և դադարեցման կերպը կարող են առաջացնել գտնելու զգացում:

Բայց նա երբեք հավատ չի ընծայել որոնմանը, քանի որ այդ հավատը ակնկալել է անսպասելիից: Նա իր հոգուց է վերցրել հավիտենական լռությունը, ինչը թե՛ ճշմարիտ կրոնասերները, թե՛ իսկական խորագիտակները երբեք չեն տեսել տիեզերքում:

Նա ահավոր և կոպիտ կերպով չափազանցել է ճանաչողության ու փրկության հակադրությունը, քանզի այդ նույն դարում կային գիտնականներ, որոնք պակաս հաջողությամբ չէին իրականացնում իրենց փրկությունը, քան, – կարծում եմ, – նա` իրենը, բայց այնպես, որ դրանից չէին տուժում գիտությունները: Կար Կավալիերին, որ իր ուժերն էր փորձում անբաժանելիների բնագավառում, կար Սակկերին, որ կասկածի տակ էր առնում, առանց դա իրեն խոստովանելու, ամենայն պայմանականը էվկլիդյան տեսության մեջ և կիսով չափ բացում երկրաչափության դուռը ապագա շատ համարձակ քայլերի առջև: Թեև ճշմարիտ է, նրանք սոսկ ճիզվիտ էին:

 * Սույն հոդվածն առաջին անգամ լույս է տեսել Revue hebdomadaire, 14 juillet 1923, pp. 33-42, որից և կատարված է թարգմանությունը:

**Սաղմոս, ԺԸ, 2

***Սաղմոս, ԺԸ, 4-5

****Յոբ, ԼԸ, 7

Ֆրանսերենից թարգմանությունը` Արուս Բոյաջյանի