Հուլիուս Կեսար. «Նոթեր Քաղաքացիական պատերազմի մասին» (հատված)

LXXXVII. Նրան հաջորդեց Լաբիենուսը: Նա Կեսարի զորքի հասցեին քամահրանքով խոսեց, իսկ Պոմպեյուսի ծրագիրը անչափ դրվատեց. «Չկարծես, Պոմպեյո՛ւս,- ասաց նա,- թե սա այն բանակն է, որ նվաճեց Գալլիան և Գերմանիան: Ես մասնակցել եմ բոլոր այդ մարտերին և թեթևորեն չեմ հայտարարի չիմացած բաներ: Այն զորականներից շատ քչերն են ողջ մնացել. մեծ մասը զոհվեց, որ անխուսափելի էր այդքան բազում մարտերում, շատերին աշնանային ժանտախտը ճարակեց Իտալիայում, շատերը գնացին տուն, շատերը մնացին մայրցամաքում: Իսկ մի՞թե չեք լսել, որ նրանցից, ովքեր հիվանդության պատրվակով ետ էին մնացել, կոհորտներ են կազմվել Բրունդիսիումում: Այս բանակը, որ տեսնում եք, կազմվել է Մերձավոր Գալլիայում այս տարիների զորահավաքներից, և շատերը Անդրպադյան^[vi] գաղութներից են: Բայց և նրանց լավագույնները զոհվել են դիրրաքիական երկու ճակատամարտերում»: Սա ասելուց հետո երդվեց, որ առանց հաղթանակի չի վերադառնա ճամբար, և նույնը հորդորեց անել մյուսներին: Պոմպեյուսը, գովելով այս [առաջարկը], նույն երդումը տվեց, և մյուսներից ևս չեղավ մեկը, որ վարաներ երդվել: Երբ այս ամենն ավարտվեց խորհրդում, բոլորը հեռացան մեծ հույսով ու հրճվանքով լի. նրանք արդեն մտովի վայելում էին հաղթանակը, քանզի չէին կարծում, թե զուր տեղն են քաջալերություն ստացել այդչափ կարևոր գործի առիթով և այդչափ փորձառու զորահրամանատարից:

LXXXVIII. Կեսարը երբ մոտեցավ Պոմպեյուսի ճամբարին, նկատեց, որ նրա մարտաշարքը կառուցված է այս ձևով: Ձախ թևում երկու լեգեոններ էին, որոնք երկպառակության սկզբում սենատական որոշման համաձայն փոխանցել էր Կեսարը. նրանցից մեկը կոչվում էր I, մյուսը՝ III: Այդ կողմում էր ինքը՝ Պոմպեյուսը: Մարտաշարքի կենտրոնը պահում էր Սկիպիոնը՝ սիրիական լեգեոններով: Կիլիկյան լեգեոնը՝ զորացված իսպանական կոհորտներով, որոնք, ինչպես ասացինք, բերել էր Աֆրանիուսը, դրված էր աջ թևում: Սրանց Պոմպեյուսը համարում էր իր ունեցած ուժեղագույն լեգեոնները: Մյուսներին տեղավորել էր զորաշարքի կենտրոնի ու թևերի միջև՝ կոհորտների թիվը հասցնելով 110-ի: [Ընդհանուր] նրանք 45000 էին, մոտ 2000 կամավոր վետերաններ^[vii] էլ նրան միացել էին նախկին բանակի համհարզներից^[viii]. սրանց ցրել էր ամբողջ մարտաշարքով մեկ: Մնացած յոթ կոհորտներին հանձնարարել էր ճամբարի և մոտակա բերդակների պահպանությունը: Նրա աջ թևը պատսպարում էր դժվար ափերով մի վտակ. ուստի բովանդակ հեծելազորը, բոլոր նետաձիգներին ու պարսավորներին հակադրել էր ձախ թևում:

LXXXIX. Կեսարը, հետևելով նախկին սովորությանը, X-ը լեգեոնը դրեց աջ թևում, IX-ը՝ ձախ թևում, թեև դիրրաքիական մարտերում այն խիստ նոսրացել էր. սրան խառնեց VIII-ը՝ այնպես, որ երկուսը համարյա մեկ դարձրեց, և հրամայեց, որ միմյանց սատար լինեն: Մարտաշարքերում ուներ 80 կոհորտ, ընդհանուր 20000 զինվոր. յոթ կոհորտ թողել էր ճամբարի պահպանության համար: Ձախ թևի հրամանատար նշանակեց Անտոնիուսին, աջի՝ Պ. Սուլլային, կենտրոնի՝ Գն. Դոմիտիուսին: Նա ինքը կանգնեց Պոմպեյուսի դիմաց: Միաժամանակ զննելով [հակառակորդի] հիշածս զորակարգը և զգուշանալով, թե իր աջ թևը կարող է պաշարվել մեծաթիվ հեծելազորով, երրորդ շարքից շտապ հանեց մեկական կոհորտ, սրանցից կազմեց չորրորդ շարք և հակադրեց հեծելազորին. բացատրեց, թե ինչ է կամենում, որ արվի, և խրատեց, որ այսօրվա հաղթանակը կախված է այդ կոհորտների քաջությունից: Ապա նաև երրորդ շարքին ու ամբողջ բանակին արգելեց յուրովի մտնել մարտի մեջ. ինքը երբ ցանկանա այդ, դրոշով նշան կտա:

XC. Երբ զորքին քաջալերում էր մարտի՝ ինչպես օրեն է պատերազմում, և հիշատակում իր մշտական բարերարությունները նրանց հանդեպ, մանավանդ հիշեցրեց [հետևյալը]. ինքը կարող է զինվորներին իսկ վկա բերել, թե որքան ջանք է դրել խաղաղության համար, թե ի՛նչ է բանակցել Վատինիուսի միջոցով, և ի՛նչ՝ Ավլուս Կլոդիուսի միջոցով Սկիպիոնի հետ, թե ինչպես էր Օրիկոնի մոտ Լիբոնի հետ վիճում դեսպաններ ուղարկելու վրա^[ix]: Ինքը երբեք չի ցանկացել ո՛չ զուր տեղը զինվորների արյուն հեղել, ո՛չ էլ պետությունը զրկել այս կամ այն բանակից: Այս ճառից հետո զինվորների թախանձանքով, որոնք վառվում էին կռվի տենչով, փողով նշան տվեց:

XCI. Կեսարի բանակում կար մի կամավոր վետերան՝ Գ. Կրաստինուսը, որը նախորդ տարի նրա հրամանի տակ ծառայել էր որպես X լեգեոնի ավագ հարյուրապետ և արտակարգ քաջության տեր այր էր: Երբ այս նշանը տրվեց, նա ասաց. «Դո՛ւք, որ եղել եք իմ վաշտկականները^[x], հետևեցե՛ք ինձ և ըստ պատշաճի՝ ծառայություն մատուցեցե՛ք ձեր զորավարին: Մնում է միայն այս ճակատամարտը, որից հետո նա կվերադարձնի իր դիրքը, մենք՝ մեր ազատությունը»: Ապա հայացքը դարձրեց Կեսարին՝ ասելով. «Այսօր, զորավա՛ր, ես կվաստակեմ քո երախտագիտությունը՝ ողջ լինեմ, թե մեռած»: Այս խոսքից հետո աջ թևից առաջինը նետվեց գրոհի, և նույն կոհորտից մոտ 120 ընտիր կամավորներ հետևեցին նրան: 

XCII. Երկու մարտաշարքերի միջև այնքան տարածություն կար, որ բավարար էր երկուստեք գրոհի համար: Բայց Պոմպեյուսը յուրայիններին պատվիրել էր, որ սպասեն Կեսարի գրոհին, և որ տեղից չշարժվեն ու համբերեն, մինչև նրա մարտաշարքը ծավալվելով խախտվի. ասում են՝ այդ արել էր Գ. Տրիարիուսի խորհրդով, թե երբ զորքերի առաջին գրոհի ուժգնությունը կոտրվի, և մարտաշարքը սփռվի, իրենք, որ պահած կլինեն կուռ շարքերը, կհարձակվեն ցիրուցան խմբերի վրա: Եվ հույս ուներ, որ նիզակների անկման թափն ավելի թույլ կլինի, երբ զորքերը կանգնած լինեն տեղում, քան եթե վազելիս լինեն արկերին ընդառաջ. նաև, որ Կեսարի զինվորները կրկնակի վազքից հևասպառ կլինեն ու հոգնությունից տկարացած: Սակայն Պոմպեյուսի այդ ծրագիրը մեզ խելամիտ չթվաց, և այն պատճառով, որ ամենքի մեջ բնությունից սերմանված է ոգու ինչ-որ գրգիռ ու եռանդ, որոնք բորբոքվում են կռվի մղումից. զորավարները ոչ թե պետք է ճնշեն դրանք, այլ խթանեն. և իզուր չէ հնուց հաստատվել սովորություն, որ ամեն կողմից պիտի փողեր հնչեն, և ամենքը պիտի միահամուռ գոչյուն արձակեն: Այդպես մտածում էին, որ և՛ կահաբեկեն թշնամիներին, և՛ կոգևորեն յուրայիններին:

XCIII. Մեր զինվորները, ազդանշանի համաձայն, նիզակները պարզած՝ նետվեցին առաջ. բայց երբ տեսան, որ պոմպեյականները ընդառաջ չեն գալիս, բանեցնելով խելք ու հմտություն, [որ ձեռք էին բերել] նախորդ մարտերից, ինքնակամ դադարեցրին վազքը և կանգ առան մարտադաշտի գրեթե կենտրոնում, որ չլիներ, թե ուժերը սպառած՝ մոտենային [թշնամուն]. կարճ դադարից հետո կրկնելով վազքը՝ արձակեցին նիզակներն ու արագորեն, ինչպես հրամայել էր Կեսարը, մերկացրին սրերը: Պոմպեյականները հիրավի չթերացան մարտի մեջ: Քանզի նրանք ընդունեցին զենքերի տարափը, դիմացան լեգեոնների գրոհին և անխախտ պահեցին իրենց շարքերը, ապա իրենք նիզակներ արձակեցին ու ձեռքն առան սրերը: Այնժամ Պոմպեյուսի ձախ թևից հեծյալները, ըստ հրամանի, միահամուռ սլացան առաջ, և նետաձիգների ողջ բազմությունը վրա թափվեց: Նրանց գրոհին մեր հեծելազորը չդիմացավ և հետզհետե տեղի տալով՝ ետ քաշվեց, իսկ Պոմպեյուսի հեծելազորը, ճնշումը սաստկացնելով, սկսեց ջոկատ առ ջոկատ տարածվել և բաց թևից պաշարել մեր մարտաշարքը: Կեսարը, սա նկատելով, չորրորդ շարքին, որ կազմել էր վեց կոհորտից, նշան տվեց: Նրանք արագորեն առաջացան և զինանշանները վեր պահած՝ այնքան ուժգին գրոհ տվեցին Պոմպեյուսի հեծելազորին, որ սրանցից չեղավ մեկը, որ աներեր մնար. բոլորը շրջվելով ոչ միայն լքեցին մարտադաշտը, այլև անմիջապես փութացին դեպի բարձրաբերձ սարերը: Սրանց փախուստից հետո նետաձիգներն ու պարսավորները, որ մնացել էին անպաշտպան ու առանց սատարության, գլխովին ջարդվեցին: Նույն գրոհով կոհորտները շրջանցեցին ձախ թևը, և երբ պոմպեյականները դեռևս մարտնչում էին ու պահում մարտաշարքը, թիկունքից հարձակվեցին նրանց վրա: