«Իմ կյանքի ժամանակագրությունը» հատվածներ գրքից

6.         

Լոնդոնում գտնվելու նույն օրերին Դյագիլևն ու ես մտահղացանք մեկ այլ ծրագիր, որն անչափ իմ սրտովն էր: Այն արդյունք էր մեծ բանաստեղծ Պուշկինի նկատմամբ ունեցած մեր անսահման հիացմունքի ու համընդհանուր սիրո, բանաստեղծ, որի անունը արտասահմանցու համար սոսկ բառարանային է, ավա~ղ, բայց որի հանճարն իր ողջ բազմազանությամբ և ունիվերսալությամբ ոչ միայն առանձնապես մեզ թանկ էր ու սիրելի, այլև նշանակում էր մի ամբողջ ծրագիր: Պուշկինն իր բնությամբ, մտածելակերպով ու գաղափարաբանությամբ ամենակատարյալ ներկայացուցիչն էր այն արտասովոր սերնդի, որ սկիզբ էր առնում Պետրոս Մեծից և հրաշալի համակցումով կարողացել էր միաձուլել ամենատիպական ռուսական տարրերն ու արևմտյան աշխարհի հոգևոր հարստությունները:

Դյագիլևն անառարկելիորեն պատկանում էր այդ սերնդին, և նրա ողջ գործունեությունը հավաստիքն էր հենց այդ ծագման: Ինչ վերաբերում է ինձ, ես միշտ իմ մեջ զգացել էի նույն մտածելակերպի սաղմերը, որոնք պահանջում էին սոսկ զարգացում, ինչը արեցի հետագայում լիովին գիտակցորեն:

Տարբերությունը այդ և «հինգի» խմբի ( որ շուտով ակադեմիականության փոխակերպվեց և կենտրոնացավ Ռիմսկի-Կորսակովի ու Գլազունովի գլխավորած բելյաևյան խմբակում) մտածելակերպի միայն այն չէր, որ առաջինը, այսպես ասած, կոսմոպոլիտ էր, իսկ մյուսը` զուտ ազգայնական:

Ազգային տարրերը նշանակալի տեղ են գրավում թե՛ Պուշկինի, թե՛ Գլինկայի, թե՛ Չայկովսկու մոտ: Միայն թե դրանք անմիջականորեն բխում էին նրանց իսկ բնությունից, մինչդեռ մյուսների պարագայում ազգայնական միտումը ուսմունքային էսթետիզմ էր, որ նրանք ուզում էին պարտադրել բոլորին: Այդ ազգային, ազգագրական էսթետիկան, որ համառորեն զարգացնում էին նրանք, ըստ էության շատ հեռու չէր ցարերի ու բոյարների Հին Ռուսիայի մասին ֆիլմերի ոգուց: Թե՛ նրանց, թե՛ ի վերջո ժամանակակից իսպանացի «ֆոլկլորիստների» դեպքում, լինեն նրանք նկարիչ թե երաժիշտ, կարելի էր փաստել հենց այդ միամիտ, բայց վտանգավոր ձգտումը, որ մղում է նրանց վերակերտելու արդեն ժողովրդի հանճարով բնազդորեն ստեղծված արվեստը: Բավական ամուլ միտում և հիվանդություն, որով տառապում են շատ տաղանդավոր արվեստագետներ:

Այնուամենայնիվ արևմտականացումը նկատվում էր վերոհիշյալ երկու խմբերից թե՛ մեկում, թե՛ մյուսում, միայն թե դրանց ակունքներն էին տարբեր:

Չայկովսկին, ինչպես և Դարգոմիժսկին ու քիչ հայտնի մյուսները օգտագործելով ժողովրդական ՙմելոսը՚ չէին քաշվում դա ներկայացնել ֆրանսիական կամ իտալական ձևով, ինչպես արել էր Գլինկան: Ինչ վերաբերում է «ազգայնականներին», նրանք եվրոպականացնում էին իրենց ողջ երաժշտությունը, բայց ներշնչվելով բոլորովին տարբեր օրինակներից` Վագներից, Լիստից, Բեռլիոզից, այսինքն` նկարագրական ռոմանտիկ ոգուց և ծրագրային երաժշտությունից:

Անշուշտ, Չայկովսկին նույնպես չէր կարող խուսափել գերմանական ազդեցություններից: Սակայն, եթե անգամ կրել է Շումանի ազդեցությունը և նույնքան, որքան, օրինակ, Գունոն, դա նրան չի խանգարել մնալ ռուս, ոչ էլ Գունոյին` ֆրանսիացի: Երկուսն էլ օգտվել են մեծ գերմանացու, նաև փայլուն երաժշտի զուտ երաժշտական հայտնագործություններից, փոխառել նրա ֆրազային դարձվածքները, լեզվի առանձնահատկությունները, բայց առանց ենթարկվելու նրա գաղափարաբանությանը:

Վերը հիշատակածս ծրագիրը հանգեցրեց այն բանին, որ ստեղծեմ իմ «Մավրա» օպերան Պուշկինի «Տնակը Կոլոմնայում» չափածո նովելից վերցված սյուժեի հիման վրա: Այդ ընտրությամբ, որին համամիտ էր նաև Դյագիլևը, հաստատվում էր իմ վերաբերմունքը ռուսական մտքի քիչ առաջ տարբերակածս երկու հոսանքների նկատմամբ:

Երաժշտական պլանում Պուշկինի այդ պոեմն ինձ ուղիղ տանում էր դեպի Գլինկա ու Չայկովսկի, և ես վճռականորեն բռնեցի նրանց կողմը: Այսկերպ ճշգրտեցի իմ ճաշակն ու նախասիրությունները, իմ տարակարծությունը հակառակ էսթետիկայի վերաբերյալ և շարունակեցի այդ վարպետների հաստատած բարի ավանդույթը: Ահա ինչու իմ ստեղծագործությունը ձոնեցի Պուշկինի, Գլինկայի և Չայկովսկու հիշատակին:

7.         

Աշնանամուտին ես ստիպված էի կարճ ժամանակով ընդհատել այդ աշխատանքը, որ զբաղվեմ «Քնած գեղեցկուհին» բալետով, որի առաջին ներկայացումը պիտի լիներ շուտով: Այդ գործն ավարտելուց հետո մեկնեցի Լոնդոն:

Այնտեղ տեսա Չայկովսկու և Պետիպայի գլուխգործոցը Դյագիլևի բեմադրությամբ: Վերջինս գործն արել էր մեծագույն սիրով ու մեկ անգամ ևս վեր հանել բալետային արվեստի իր խոր իմացությունը: Նա դրա մեջ ներդրել էր իր ողջ հոգին ու ավյունը, այն էլ` ՙամենաանշահախնդիր՚ կերպով, քանզի խոսքն այստեղ չէր վերաբերում իբրև նորարար գնահատվելուն ու նոր ձևերով հանրության հետաքրքրությունը շարժելուն: Նա ներկայացնում էր դասական ու խիստ ընդունված մի բան և այդպիսով ցույց տալիս իր ոգու անհունությունն ու ազատությունը` կարողանալով ճիշտ ընկալել ոչ միայն մեր օրերի կամ անցյալ դարաշրջանների արժեքները,– ինչը չափազանց հազվագյուտ հատկություն է,– այլև մեզ անմիջապես նախորդող ժամանակաշրջանի:

Ինձ համար իսկական ուրախություն էր այդ բեմադրությանը մասնակցելը` և ոչ միայն Չայկովսկու հանդեպ տածած սիրո պատճառով, այլ դասական բալետի նկատմամբ ունեցած խոր հիացմունքի, բալետ, որն իր բուն էությամբ, իր կառուցվածքի գեղեցկությամբ և ձևերի ազնվականական խստությամբ լավագույնս համապատասխանում է արվեստի իմ ըմբռնմանը: Քանզի այստեղ, դասական պարում եմ տեսնում գիտական հայեցակարգի հաղթանակը հեղհեղուկության, կանոնինը` կամայականության, կարգինը` «պատահականի» նկատմամբ: Եթե կուզեք, այսկերպ ես արվեստում հասնում եմ ապոլլոնյան և դիոնիսյան սկզբունքների հավերժական հակադրությանը: Այս վերջինն իբրև վերջնանպատակ ենթադրում է էքստազը, այսինքն` ես-ի կորուստը, մինչդեռ արվեստը ամենից առաջ պահանջում է արվեստագետի ինքնագիտակցականություն:

Այս երկու սկզբունքներից իմ ընտրությունն, ուրեմն, չէր կարող կասկածի տակ դրվել: Եվ եթե ես ոչ միայն այն պատճառով, որ հավանում եմ, այլև նրա համար, որ ի դեմս դրա տեսնում եմ հենց ապոլլոնյան սկզբունքի կատարյալ արտահայտությունը:

8.         

Բիարրիցում գտնվելու վերջին ամիսներին նվիրվեցի «Սոնատ դաշնամուրի համար» երկիս ստեղծմանը: Չնայած գործը գրելիս որոշել էի պահպանել իմ լիակատար ազատությունը, բայց աշխատանքի ընթացքում ցանկություն ունեցա մոտիկից քննելու դասական վարպետների սոնատները` ձևի խնդիրների լուծման մեջ նրանց մտքի ուղղությանն ու զարգացմանը հետևելու համար:

Այս առիթով, ի թիվս այլ գործերի, նորից նվագեցի Բեթհովենի բազմաթիվ սոնատները: Երիտասարդությանս վաղ տարիներին մեզ գերհագեցրել էին նրա գործերով, հռչակավոր Weltschmerz*-ի «ողբերգության» հետ միաժամանակ պարտադրելով և այն բոլոր ծամծմված ֆրազները, որ ընդունված այդ կոմպոզիտորի վերաբերյալ մեկ դար շարունակ պարտադիր կարգով կրկնում էին` համարելով աշխարհի մեծագույն հանճարներից մեկը:

Երիտասարդ այլ երաժիշտների նման ես նույնպես զզվում էի մտային ու զգացմունքային այդօրինակ վերաբերմունքից, որն ընդհանուր ոչինչ չունի երաժշտական լուրջ դատողության հետ: Այդ տխրահռչակ մանկավարժությունն այնուամենայնիվ ունեցավ իր հետևանքը: Այն ինձ հեռու պահեց Բեթհովենից երկար տարիներ: