«Իմ կյանքի ժամանակագրությունը» հատվածներ գրքից
9.
Մտածում էի որևէ հանրահայտ սյուժեով օպերայի կամ օրատորիայի մասին: Դրանով ուզում էի ունկնդրի ողջ ուշադրությունը կենտրոնացնել ոչ թե պատմության, այլ հենց երաժշտության վրա, որն այդկերպ կդառնար և՛ խոսք, և՛ գործողություն:
Այս նախագիծն էր զբաղեցնում միտքս, երբ «Ժամանակակից երաժշտության միջազգային ընկերության» հրավերով մեկնեցի Վենետիկ` փառատոնին նվագելու իմ «Սոնատը»: Օգտվեցի առիթից և մինչև Նիցցա վերադառնալս ավտոմեքենայով փոքր-ինչ շրջագայեցի Իտալիայով: Իմ վերջին հանգրվանը Ջենովան էր: Մի գրավաճառի մոտ պատահաբար գտա Ֆրանցիսկ Ասիզցու վերաբերյալ Յորգենսենի գիրքը, որի մասին լսել էի:
Երբ կարդացի այն, ինձ զարմացրեց մի դրվագ, որը հաստատում էր մեջս խորապես արմատավորված համոզմունքը: Հայտնի է, որ սրբի մայրենի լեզուն իտալերենն էր: Սակայն հանդիսավոր հանգամանքներում, օրինակ, աղոթքի ժամանակ նա գործածել է ֆրանսերենը (պրովանսալերե՞նը. նրա մայրը եղել է պրովանսուհի): Ես միշտ կարծել եմ, որ վսեմին առնչվող պարագաներում հարկավոր է առանձնահատուկ և ոչ թե առօրեական լեզու: Ահա ինչու որոնում էի մի լեզու, որը լիներ ամենահարմարը ենթադրյալ ստեղծագործության համար և, ի վերջո, կանգ առա լատիներենի վրա: Այդ ընտրությունն ուներ նաև այն առավելությունը, որ գործ ունեի ոչ թե մեռած, այլ քարացած և դրանով իսկ կոթողային ու ամեն քաղաքակրթությունից պաշտպանված նյութի հետ:
Տուն դառնալով` շարունակեցի մտորել նոր գործի սյուժեի շուրջ և որոշեցի ընտրել Հին Հունաստանի հանրահայտ առասպելներից մեկը: Մտածեցի, թե լիբրետոյի համար ամենից լավ կլինի դիմել Ժան Կոկտոյին` իմ վաղեմի բարեկամին, որն այն ժամանակ ապրում էր Նիցցայից ոչ հեռու և որին հաճախ էի տեսնում: Ինձ բազմիցս գայթակղել էր նրա հետ համագործակցելու գաղափարը: Հիշում եմ, անցյալում մենք միասին նույնիսկ ուրվագծել էինք որոշ ծրագրեր, բայց այս կամ այն պատճառով չէր հաջողվել դրանք իրականացնել:
Ես տեսել էի նրա «Անտիգոնեն», և ինձ շատ էր դուր եկել հին առասպելը մեկնելու և ժամանակակից ձևով ներկայացնելու նրա կերպը: Կոկտոն հրաշալի ռեժիսոր է: Նա գիտե վերաիմաստավորել արժեքները, տեսնել և զգալ դետալը, որը նրա համար միշտ մեծ կարևորություն ունի:
Դա վերաբերում է ինչպես դերասանների խաղի կարգավորմանը, այնպես էլ դեկորներին, զգեստներին, մինչև իսկ նվազագույն պարագաներին: Կոկտոյի այս արժանիքներով առիթ ունեցա հիանալու դեռ անցյալ տարի, նրա «Դժոխային մեքենա» պիեսի ժամանակ, որտեղ նրա ջանքերը հաջողությամբ համատեղվել էին ձևավորող Քրիստիան Բերարի մեծ տաղանդի հետ:
Երկու ամիս շարունակ հանդիպեցի Կոկտոյին, որին իմ գաղափարը շատ էր դուր եկել, և նա անմիջապես անցել էր գործի: Ընդհանուր համաձայնությամբ մենք ընտրեցինք Սոֆոկլեսի «Էդիպուս արքա» ողբերգության սյուժեն:
10.
Նոր տարվա սկզբին Կոկտոյից ստացա «Էդիպուսի» վերջնական տեքստի առաջին մասը Ժան Դանիելուի լատիներեն թարգմանությամբ: Ամիսներ շարունակ մեծ անհամբերությամբ սպասել էի դրան` փութալով գործի անցնել: Կոկտոն փայլուն կերպով արդարացրեց իմ հույսերը: Այդքան կատարյալ և իմ բոլոր ցանկություններին համապատասխանող տեքստ չէի էլ կարող երազել: Լիբրետոյի մեջ խորանալու համեմատ լատիներենի իմ գիտելիքները, որ ձեռք էի բերել գիմնազիայում և, ավա~ղ, մոռացել վաղուց, վերստին կյանքի կոչվեցին, և ֆրանսերեն տեքստի օգնությամբ ես արագ յուրացրի այն: Ինչպես նախազգացել էի, մեծ ողբերգության իրադարձություններն ու կերպարները հրաշալի մարմնավորվում էին այդ լեզվում և դրա շնորհիվ օժտվում մոնումենտալ պլաստիկությամբ, տիրական ու վսեմ ընթացքով, որի դրոշմն է կրում հին առասպելը:
Ի~նչ ուրախություն է երաժշտություն հորինել պայմանական, գրեթե ծիսական և վեհ, ինքնին պատկառանք ներշնչող մի լեզվի հիման վրա:
Այլևս չես զգում նախադասության, ուղղակի իմաստով բառի գերիշխանությունը: Արտահայտչական արժեքը բավականաչափ ապահովող անշարժ կաղապարի մեջ ձուլվելով` այդ բառերն այլևս որևէ մեկնության կարիք չունեն: Կոմպոզիտորի համար տեքստն, այդպիսով, դառնում է բացառապես հնչունային նյութ: Նա կարող է մասնատել այն իր ուզածի պես և ողջ ուշադրությունը կենտրոնացնել տեքստը կազմող հիմնական տարրի` վանկի վրա: Մի՞թե տեքստի հետ այդպես չէին վարվում խիստ ոճի վարպետները: Դարեր շարունակ այդպիսին է եղել նաև եկեղեցու վերաբերմունքը երաժշտության նկատմամբ` այդկերպ թույլ չտալով երաժշտությանն ընկնել սենտիմենտալության, հետևաբար և անհատապաշտության մեջ:
11.
Ամռան վերջին, աշնանն ու ձմռանը տանից գրեթե դուրս չեկա` ամբողջովին տարված «Էդիպուսի» աշխատանքով: Նյութի մեջ խորասուզվելու համեմատ ամբողջ լրջությամբ իմ առջև ծառանում էր երաժշտական ստեղծագործության մեջ նոտայի տևականության (tenue) խնդիրը: Տևականություն բառն այստեղ գործածում եմ ոչ թե նրա նեղ իմաստով, այլ դրան տալով ավելի մեծ նշանակություն, առավել լայն ընդգրկում: Ճիշտ ինչպես լատիներենը, որ չի կիրառվում առօրյա կյանքում, ինձ պարտադրում էր որոշակի տևականություն, այդպես էլ երաժշտական լեզուն պահանջում էր պայմանական մի ձև, որը կկարողանար պահել երաժշտությունը խիստ սահմաններում և թույլ չէր տա տարածվել` հեղինակի հաճախ կործանարար զեղումներին տուրք տալով: Կամավոր հանձն առա այդ պարտադրանքը` ընտրելով ժամանակով ստուգված, այսպես ասած, համապատասխան լեզվական ձևը: Պարտադրանքի, ազատորեն ընդունած տևականության անհրաժեշտությունը սկիզբ է առնում մեր բնության խորքերից իսկ և վերաբերում է ոչ միայն արվեստի ոլորտին, այլև մարդկային գործունեության գիտակցական բոլոր դրսևորումներին: Դա կարգի այնպիսի պահանջ է, առանց որի ոչինչ չի ստեղծվում և որի վերանալու հետ ամեն ինչ կազմալուծվում է: Իսկ ամեն կարգ պահանջում է պարտադրանք: Սխալ կլիներ դրա մեջ ազատության արգելք տեսնել: Ընդհակառակը, տևականությունը, պարտադրանքը նպաստում են դրա փթթմանը և ազատությանը խանգարում միայն կատարյալ ամենաթողության վերածվելու: Ճիշտ նույնկերպ արվեստագետ-ստեղծագործողը, փոխառելով միանգամայն պատրաստի և արդեն սրբագործված ձև, ամենևին չի սահմանափակում իր անհատականության դրսևորումը: Ավելին, այն ավելի է ակնհայտ դառնում, առավել ցայտունություն է ստանում, երբ գործում է պայմանական ու նախասահմանված շրջանակում: Ահա թե ինչը մղեց ինձ օգտվելու հեռավոր ժամանակների անվնաս ու անանուն բանաձևերից և դրանք լայնորեն կիրառելու ՙԷդիպուս՚ օպերա-օրատորիայում, որի խստամբեր ու հանդիսավոր ոգին առանձնապես համապատասխանում էր դրան:
12.
«Դուո կոնչերտանտը» սկսեցի 1931 թվականի վերջին և ավարտեցի հաջորդ տարվա հուլիսի 15-ին: Այդ գործը գրելու շրջանը հիշողությանս մեջ սերտորեն կապվում է նոր լույս տեսած մի գրքի հետ, որ վայելում էի այդ օրերին: Դա հազվագյուտ խորաթափանցության և անասելի ինքնատիպության տեր մի հեղինակի` Շառլ-Ալբեր Սենգրիայի հայտնի «Պետրարկան» էր: Նրա երկի ու իմ գործի մեջ ինչ-որ ընդհանուր բան կար: Մեր մտքերը պտտվում էին նույն սյուժեների շուրջ, թեպետ այդ շրջանում մենք ապրում էինք միմյանցից հեռու և տեսնվում էինք հազվադեպ, սակայն մեր հայացքների, հակումների, գաղափարների հարազատությունը, որ նկատել էի դեռ քսան տարի առաջ մեր առաջին իսկ հանդիպումների ժամանակ, եղել էր միշտ և կարծես տարիների հետ նույնիսկ ամրապնդվել էր ավելի: