Վերջին բաների մասին
***
Հանցագործը մեղավորի զգացում ունեցող մարդու հակապատկերն է: Վերջինս մեղքը վերցնում է իր վրա, մինչդեռ հանցագործը այն մեկ ուրիշի վրա է բարդում: Իր փոխարեն նա վրեժ է առնում ուրիշից, ուրիշին պատժում: Այսպես է բացատրվում սպանությունը:
Օրինավոր մարդը ինքն է գնում դեպի մահ, երբ զգում է, որ իր մեջ բուն դրած չարիքն այլևս անդառնալի է: Ստոր մարդուն ստիպողական` դատավճռով են տանում մահվան: Օրինավոր մարդու համար բարոյազրկվելը հավասարազոր է մահվան դատավճռի: Նա համարում է, որ այլևս իրավասու չէ զբաղեցնելու այն տարածքը, որում գտնվում է, նա թաքնվում է, կուչ գալիս, խեղճանում, կծկվում մինչև վերջակետի հասնելը: Բարոյականությունն, ընդհակառակը, իրեն վերապահում է հավերժական կյանքի, ամենածավալուն տարածության` ամենագոյի իրավունք:
Մեղքն ու պատիժը իրար փոխարինող երևույթ են:
***
Յուրաքանչյուր հիվանդություն մեղք է ու պատիժ:
Ամբողջ բժշկագիտությունը պետք է դառնա հոգեբուժություն, հոգեհոգածություն: Ինչ-որ չգիտակցված անբարոյական բան կա, որ հանգեցնում է հիվանդության: Յուրաքանչյուր հիվանդություն բուժվում է, երբ ինքը` հիվանդը, այն իր մեջ է փնտրում ու հասկանում: Հնում դա գիտակցվել է խորապես: Հիվանդին ու բորոտին հարցնում էին, թե ինչ հանցանք է գործել, որ նման պատիժ է կրում Աստծո կողմից:
Ահա թե ինչու տղամարդն ամաչում է հիվանդությունից, կինը` երբեք:
Մենք ձգտում ենք ոչ միայն էթիկայի այլև տրամաբանության օրենքների բուն էությունը հնարավորինս ավելի լավ ըմբռնել, սովորել այդ օրենքներն առավել ճիշտ արտահայտել:
Երևակայություն ու զարդ***
Երևակայություն ու արվեստ
Երևակայություն ու խաղ
Երևակայություն ու սեր
Երևակայություն ու ձև
Երևակայություն ու զարդ
***
Արվեստը ստեղծում, գիտությունը ոչնչացնում է զգայական աշխարհը: Համապատասխանաբար` արվեստագետը էրոտիկ է ու սեքսուալ (ցանկասեր ու հեշտասեր), իսկ գիտնականը` ոչ: Օպտիկան ոչնչացնում է լույսը:
***
Անբարոյականը ժամանակի մեջ վերջինիս ընդհատունությունն է:
Պատճառի ու հետևանքի հարաբերությունը անհնարին է բնորոշել առանց ժամանակի պրոբլեմի լուծման:
Պատճառ հետևանք. ժամանակ
Միջոց նպատակ. ժամանակի շրջադարձ
Ով նպատակը միջոց է դարձնում ու հետևանքը դիտում իբրև հիմք, նա ետ է շրջում ժամանակը, իսկ ժամանակի շրջադարձը չարիք է:
***
Ամեն տեսակի անվստահություն պայմանն է անվստահությունը սեփական անձի նկատմամբ: Բավականին շատ չարություն ունեն իրենց մեջ դատավորները: «Մի՛ դատիր, որ չդատվես»: Ով ուրիշին դատարանի աթոռին է նստեցնում, նա հազվադեպ է իր հոգու ներսը նայում: Դատավորն իր հոգու ներսում դահիճի շատ հատկանիշներ ունի: Իր հանդեպ ունեցած զայրույթը վերածում է խստության ուրիշների հանդեպ:
***
Միապետը որպես մարմին ու միապետը որպես խորհրդանիշ:
Չի՞ կարելի արդյոք մարդու արարումը համարել Աստծո կողմից իրեն մարդու մեջ վերագտնելու մի փորձ, եթե սերը քեզ ուրիշի մեջ գտնելու փորձ է, և ամեն ինչ ստեղծվում է միայն սիրո միջոցով: Աստծո ծննդյան գաղափարն այսպիսով ձեռք է բերում իմաստ: Մարդկությունն ու նրա այլակեցությունը` աշխարհը, տեսանելի դարձած Աստծո սերն է: Իրեն վերագտնելու Աստծո այդ կամքն է բարոյականության օրենքը: Աստծո ցանկության դրսևորում` իբրև պարտադրանք մարդուն: Տեսական բանականության տրամաբանական նորմերի միջոցով Աստված միաժամանակ դառնում է նաև մարդկության ուսուցիչը (ուսուցչություն իբրև հայրության դրսևորում):
***
Մարդասպանը խուսափում է իր զոհը դարձնել այն մարդուն, որի մեջ նկատում է կյանքի որևէ նշույլ:
Այս իմաստով առավել նախընտրելի է նրա համար ծեր կինը, որն արդեն իսկ գտնվելով առավելապես մեռյալների աշխարհում, չի հակաճառում նրա գաղտնի նպատակին:
***
Մարդու մեջ անմահը հրեշտակն է, կործանվողը` սատանան:
Մարդը խելագարվում է միմիայն իր մեղքից: Մարդու ներաշխարհը կարող է կործանել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ կրոնի անկատարությունը:
***
Ինչու՞ է մի բան ներկայացնողը անվերջ ձգտում դեպի Ոչինչը: Ինչու՞ է մարդը ծնվում: Ինչու՞ է տղամարդը ձգտում դեպի կինը: Սիրո պրոբլեմը, ինչպես տեսնում ենք, աշխարհի պրոբլեմն է, կյանքի պրոբլեմը` ամենախորն ու անլուծելին, ձևի եռանդուն ձգտումն է նյութականալու, անժամանակի, ամենագոյի ձգտումը հայտնվելու ժամանակի, տարածության մեջ. ամենուր հանդիպող մի պրոբլեմ, որն առնչվում է ազատության ու անհրաժեշտության հարաբերության հետ: Աշխարհի դուալիզմն անհնարին է ըմբռնել, առեղծված է նախածին մեղքի շարժառիթը: Գլորվել արտաժամանակային, հավերժական գոյությունից դեպի չգոյություն, զգայական կյանք, երկնային կեցություն: Ո՞րն է այս ամենի իմաստն ու նպատակը, մեղք չճանաչողը թաղվում է մեղքի մեջ: Ես երբեք չեմ կարողացել հասկանալ, թե ինչու եմ գործել առաջին մեղքը, ինչպես կարող էր ազատը դառնալ անազատ:
Չեմ հասկանում, քանի որ մեղքը կարելի է հասկանալ միայն այն դեպքում, երբ այլևս մեղք չես գործում: Նույն պատճառով, քանի դեռ ապրում եմ, չեմ կարող հասկանալ կյանքը, ժամանակն էլ է մնալու առեղծված, քանի որ այն չեմ հաղթահարել: Միայն մահը կարող է ինձ տալ կյանքի ճանաչում: Ես դեռ ժամանակի մեջ եմ, նրանից դուրս չեմ, դեռ հաշվի եմ նստում ժամանակի հետ, դեռ չգոյության պահանջ ունեմ, դեռ չի մարել նյութեղեն կյանքի ցանկությունս: Ու քանի որ այդ մեղքի մեջ եմ գտնվում, մեղքն ինձ համար անհասկանալի է մնում: Ճանաչելի է միայն այն, ինչից արդեն դուրս ես: Մեղավորությունս չեմ ըմբռնում, քանի որ շարունակում եմ մեղապարտ մնալ: Մեղսագործն ու մոլագարը ապրում են ընդհատումներով:
***
Մարդն ապրում է այնքան ժամանակ, մինչև չի վերանում բացարձակի կամ ոչնչի մեջ: Իր ապագա կյանքը նա ինքն է որոշում, նրան տրված է ազատություն` ընտրելու Աստծուն կամ ոչինչը: Նա կա՛մ ոչնչացնում է ինքն իրեն, կա՛մ ձեռք է բերում հավերժական կյանք: Երկու զարգացումն էլ մարդու հնարավորությունների շրջանակում են. մեկը տանում է դեպի հավերժական կյանք (կատարյալ իմաստություն ու սրբություն, բարության ճշմարտության գաղափարին լիովին համարժեք վիճակ), մյուսը` դեպի հավերժ ոչնչացում: Մարդը մշտապես քայլում է այս երկու ուղղություններից մեկով:
Երրորդը գոյություն չունի:
***
Մեզ համեմատաբար քիչ է հետաքրքրում մեր ծննդին նախորդող վիճակը, քանի որ ժամանակը անշրջելի է: Մեր ծնունդը նշանավորում է մի նոր բանի, մի նոր շարքի սկիզբ:
***
Գիտությունը զգայասեր չէ, քանի որ միտված է դեպի ներառում, արվեստագետը զգայասեր է, քանի որ միտված է դեպի արտահոսք:
***
Մենք չենք ստեղծում այն զգացողությունները, որոնց մասին մտածում ենք, – այստեղ է իր տեղը գտնում դուալիզմը:
***
Իմաստասիրական իդեալիզմի «Աշխարհն իմ պատկերացումն է» դրույթը փիլիսոփայի «Ես»-ի կողմից իրերի ներառման ամենացայտուն վավերացումն է: Արվեստագետի համար մարդը նախ աշխարհի մի մասն է, նա մերձենում է իրերին` վերացնելով մարդու և բնության միջև առկա տարբերությունը:
***
Քանի որ ֆիզիկականի ստեղծողը հոգին է, մարդը պիտի մահանա: Այս կետում է մահը գտնում իր բացատրությունը. եթե մարդը, իրոք, հավասարվել է բացարձակին, մուտք գործել հավերժական կյանք, ուրեմն նա այլևս չի կարող գոյություն ունենալ մարմնական ձևի` սահմանափակ տարածության ու նյութի մեջ և, եթե գոյություն ունի հոգեֆիզիկական զուգահեռականություն, պիտի ստանա ամբողջ բնության հետ միաձուլված մի մարմին, պիտի դառնա բնության հոգի` ունենալով բնությունն իբրև մարմին ճիշտ այնպես, ինչպես պիտի հանկարծ ծաղկեր այն ծառը, որի տակ մահանում էր Բուդդան, քանի որ նրա մահվան ժամանակ ամբողջ բնությունը ներթափանցվում էր նոր կյանքով: