Իմ կյանքը
– Ի՞նչ եք ուզում:
– Ահա թե ինչ… Ես էլ չգիտեմ… Նա ուզում է նկարիչ դառնալ: Պարզապես գժվել է: Նայե՛ք, խնդրում եմ, նրա նկարները… Եթե տաղանդ ունի, արժի որ ձեզնից դասեր առնի, բայց եթե չունի… Գուցե տուն գնանք, զավակս:
Պենը աչքն էլ չի թարթում: (Հոգեա՛ռ, գոնե աչքդ թարթիր:)
Մեխանիկորեն թերթում է «Նիվայից» արած իմ ընդօրինակումները և մրմնջում.
«Այո… որոշ հակում նկատվում է…»:
Ա՛յ քեզ բան… Իմ հերթին մտածում եմ ես: Մայրս, անշուշտ, ավելի շատ չի էլ հասկանում:
Բայց ինձ համար դա բավարար է:
Ինչևէ, հայրս ինձ տվեց հինգ ռուբլին, և ես մոտ երկու ամիս սովորեցի Պենի դպրոցում, Վիտեբսկում: Ի՞նչ էի անում այնտեղ: Ինքս էլ չգիտեմ:
Կավե մի գլուխ ցցված էր իմ առջև: Հարկավոր էր մյուսների հետ մեկտեղ նկարել այն:
Ջանադրաբար անցնում էի գործի:
Մատիտը մոտեցնում էի աչքերիս, չափում, չափչփում:
Բան դուրս չէր գալիս: Միշտ ծուռ էր լինում: Վոլտերի քիթը շարունակ կախվում էր ներքև: Մոտենում էր Պենը:
Կողքի խանութում ներկեր էին վաճառում: Ես ունեի մի արկղիկ, և պարկուճներն էլ այնտեղ տարուբերվում էին մանկական դիակների նման:
Փող չունեի: Գնում էի քաղաքի ծայրամասը` էտյուդի: Որքան հեռանում էի, այնքան ավելի էի վախով համակվում:
«Սահմանն» անցնելու և զինվորական ճամբարների մեջ հայտնվելու երկյուղից իմ գույները կապտում էին, նկարներս մռայլվում:
Բայց որտե՞ղ են խոշոր կտավների վրա արած իմ էդյուդները, որ կախել էի մայրիկի մահճակալի վերևում. ջրկիրներ, տնակներ, լապտերներ, բլուրներով ձգվող թափորներ:
Երևում է, դրանք իբրև գորգեր գետնին են փռել, քանի որ կոշտ կտավ են:
Գո~րծ են արել, խոսք չկա:
Ոտքերդ սրբիր: Հատակը հենց նոր ենք լվացել: Քույրերս կարծել են, թե իմ նկարները հենց դրա համար են ստեղծվել, մանավանդ, երբ դրանք արված են եղել մեծ կտավների վրա:
Սիրտս ցավեց, քիչ մնաց շնչահեղձ լինեմ:
Արցունքոտ աչքերով հավաքեցի իմ կատվները և նորից կախեցի դռան վրա: Ի վերջո, դրանք տարան ձեղնահարկ, որտեղ աստիճանաբար և մեկընդմիշտ թաղվեցին փոշու տակ:
Պենի մոտ միայն ես էի նկարում մանուշակագույնով: Ի՞նչ էր դա:
Որտե՞ղից էր գլուխս մտել:
Դա այնպիսի հանդուգն քայլ համարվեց, որ այդ օրվանից Պենի դպրոցը սկսեցի հաճախել անվճար, մինչև այն ինձ համար չդարձավ, – ինչպես Ս.-ն էր ասում, – ո՛չ խանութ, ո՛չ էլ ապրանք: Վիտեբսկի արվարձաններ: Պեն:
Հողը, ուր հանգչում են իմ ծնողները, այսօր ինձ մնացած միակ թանկ ու հարազատ բանն է:
Սիրում եմ Պենին: Աչքիս առաջ է նրա ցնցվող կերպարանքը:
Հիշողությանս մեջ նա ապրում է հորս կողքին: Հաճախ, երբ մտածում եմ իմ քաղաքի ամայի
փողոցների մասին, մտաբերում եմ նրան մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ:
Բազմիցս նրա տան շեմին, դռան մոտ կանգնած, ուզել եմ թախանձագին խնդրել:
Ինձ պետք չէ ո՛չ համբավ, ո՛չ փառք, միայն լինեմ ձեզ նման լուռումունջ մշակ կամ ձեր կախված նկարների պես կախվեմ ձեր փողոցում, ձեր տանը, ձեր կողքին: Թույլ տվեք…
* * *
Մի օր Պենի աշակերտներից մեկը գալիս է ինձ մոտ: Խոշոր վաճառականի որդի է, իմ նախկին համադասարանցին գիմնազիայում, որը նա թողել էր ավելի լուրջ հաստատություն` առևտրի դպրոց ընդունվելու: Իր առանձնահատուկ արժանիքների պատճառով նրան առաջարկել էին թողնել նաև այդ դպրոցը:
Սև մազերով, գունատ մաշկով այդ տղան ինձ նույնքան օտար էր, որքան նրա ընտանիքը` իմ ընտանիքին:
Մեր կամրջի վրա հանդիպելիս նա չէր զլանում մոտենալ ինձ, շիկնելով հարցնել, թե ինչ գույն է պետք երկնքի ամպերի համար, կամ խնդրել, որ իրեն դասեր տամ:
– Չե՞ք կարծում, – ասում էր նա, – որ այն ամպը` այնտեղ, գետի մոտ, չափազանց կապույտ է և արտացոլվելով ջրում` դառնում է մանուշակագույն:
Դու էլ ինձ պես պաշտում ես մանուշակագույնը, չէ՞: Հոգուս մեջ ես դեռ պահում էի գիմնազիայում ուսանած տարիներից մնացած ցավն ու դառնությունը, երբ այդ արիստոկրատն ինձ նայում էր իբրև հնադարյան բրածոյի:
Այդ տղան բավական հաճելի դեմք ուներ, թեև հաճախ չէի կարողանում տեղը բերել, թե ինչի է նման:
Ես փորձում էի մոռանալ նրան շրջապատող հարստությունն ու բարեկեցությունը և գեղեցկություն հաղորդել իմ մանկության տարիներին:
«Լավ, – ասացի նրան, – կդառնամ քո ուսուցիչը, բայց ոչ փողով: Ավելի շուտ լինենք ընկերներ:»
Ես ավելի ու ավելի էի բացակայում տնից` իմ օրերը նրա հետ իրենց ամառանոցում անցկացնելու համար: Միասին թափառում էինք դաշտերում ու մարգագետիններում:
Բայց ի՞նչ միտք ունի այս ամենի մասին գրել: Որովհետև ընկերներիս շուքը ինձ մի քիչ սիրտ էր տալիս հուսալու, որ ավելին եմ, քան Պոկրովսկայա փողոցի համեստ տղեկը:
Ճամփորդության փորձ ունենալով` նա ինձ հայտնեց, որ պատրաստվում է մեկնել Պետերբուրգ` շարունակելու իր ուսումը գեղանկարչության ասպարեզում:
«Լսի՛ր, իսկ եթե գնանք միասին…»
Ի՞նչ կարող էի անել ես` հասարակ բանվորի որդիս: Ինձ արդեն սովորելու էին տվել լուսանկարչի մոտ:
Գործատերը փայլուն ապագա էր կանխատեսում, պայմանով, որ ճշտապահ լինեմ և համաձայնեմ նրա համար ևս մեկ տարի ձրի աշխատել:
«Արվեստը գեղեցիկ բան է, – ասում էր նա, – բայց ոչ մի տեղ չի փախչի: Ի դեպ, ինչի՞ է պետք: Տե՛ս, թե ինչպես եմ տունուտեղ դրել: Սքանչելի բնակարան, հրաշալի կահույք, հաճախորդներ, կին, երեխաներ, հարգանք ու պատիվ, – այս ամենը դու նույնպես կունենաս: Մնա ինձ մոտ:»
Ունևոր, ինքնագոհ քաղքենի: Քանի~-քանի անգամ ցանկություն եմ ունեցել քամուն տալ նրա բոլոր լուսանկարները ու գլուխս առնել փախչել:
Ես ատում էի ռետուշման աշխատանքը: Գլխիս փորձանք էր դարձել: Եվ ի՞նչ կարիք կար ծածկել խալերն ու բծերը, հարթել կնճիռները, ջահելացնել միանգամայն տարբեր, անկենդան դեմքերը:
Բայց երբ ձեռքս էր ընկնում որևէ ծանոթի լուսանկարը, ժպտում էի նրան` պատրաստ գեղեցկացնելու:
Հիշում եմ` ինչպես մայրս առաջին անգամ գնաց լուսանկարվելու:
Լուսանկարչի ցուցանակի երկու կողմերը զարդարում էին մեդալները: Պատկերացնու՞մ եք մեր հուզմունքը: Որպեսզի լուսանկարը էժան նստեր, մեր ողջ ընտանիքը, – այդ թվում քեռիներն ու մորաքույրերը, – որոշեց մի փոքրիկ թղթի վրա արված միասնական լուսանկար ունենալ:
Ես` հինգ-վեց տարեկան մի մանչուկ, կանգնած եմ մայրիկի փեշի մոտ, ոսկեգույն կոճակներով կարմիր թավշե կոստյումով: Մյուս կողքին կանգնած է քույրս, և երկուսիս բերանն էլ բաց է, որ կարողանանք լավ շնչել:
Երբ եկավ լուսանկարը վերցնելու պահը, սովորույթի համաձայն մերոնք մի քիչ սակարկեցին: Լուսանկարիչը բարկացավ և կտոր-կտոր արեց լուսանկարի միակ օրինակը:
Զարմացած` ես իսկույն ևեթ հավաքեցի պատռված մասերը և տանը դրանք իրար սոսնձեցի:
Փառք Աստծո…
Մյուս լուսանկարիչը, որի մոտ աշխատում էի ես, ավելի բարեհաճ էր: Նա այնքան ուժեղ էր փնչացնում, որ ձայնը լսվում էր հարևան սենյակից:
Փող չէր տալիս, բայց գոնե կերակրում էր: Երբեք չեմ մոռանա ապուրներն ու մսի մեծ կտորները, որ տալիս էին ինձ և մյուս աշխատողներին: Իսկ հաց` վերցրու որքան կուզես:
Շնորհակալ եմ:
Հանկարծ ինչ-որ բան է տեղի ունենում:
Առնելով քսանհինգ ռուբլին, միակ գումարը, որ ստացել եմ հորիցս իմ ողջ կյանքում (գեղանկարչական ուսումնառության համար), ես` կարմրերես ու գանգրահեր մի տղա, ընկերոջս հետ սլանում եմ Պետերբուրգ: Վճռված է: