Միքելանջելո

Էժեն Դելակրուա

«Տխրության մեջ լինելով՝ ունեմ գեթ այն երջանկությունը, որ ոչ ոք դեմքիս վրա չի կարդում ո՛չ իմ ցավերը, ո՛չ իմ իղձերը: Այլևս չեմ երկնչում նախանձից, ինչպես և չեմ ընդունում տգետ ամբոխի սին գովեստները… և միայնակ քայլում եմ անհարթ ճամփաներով»: Միքելանջելո 

Io del mio duol quest’ uno effetto ho caro 

Ch ‘alcun di fuor non vede

Chi l’alma attrista, e i suoi desir non ode; 

Ne temo invidia, o pregio onore o lode 

Del mondo cieno

……..

E vo per vie men calpestate e sole.

Միքելանջելոն ծագում է Ռեջո շրջանի մի շատ հին տոհմից, որ ազգակից է եղել Իտալիայի առաջնակարգ գերդաստաններին, անգամ, ինչպես ասում են մի շարք պատմաբաններ, արյունակից է եղել կայսերական տանը. քանզի Հենրիխ II-ի քույր Բեատրիսը ամուսնացած է եղել Միքելանջելոյի նախնիներից մեկի` կոմս Բոնիֆաս դը Կանոսսայի հետ, որն այն ժամանակ Մանտուայի տերն էր, և այդ ամուսնությունից է ծնվել նշանավոր կոմսուհի Մաթիլդը: Կանոսսա կամ Սիմոնի Կանոսսա անունը հետագայում դարձել է Բուոնարրոտո կամ Բուոնարրոտի, ինչպես և հայտնի է մեծ արվեստագետը, քանզի այդ ընտանիքի անդամներից շատերն այդ անունը կրել են հիմնական անվան հետ, այն աստիճանաբար դարձել է մականուն և ի վերջո` ընտանիքի միակ անունը¹:

Ազգաբանական ու ծագումնաբանական բոլոր այս մանրամասները, թվում է, կարևոր չեն Միքելանջելոյի նման մարդու կյանքում: Բայց անհրաժեշտ է նկատել, որ այդ առավելությունները, որոնք կարող էին բարենպաստ լինել մյուս բոլոր ասպարեզներում, միայն ավելացրել են նրա արվեստի ոլորտում եղած դժվարությունները, քանզի քանդակագործությունը նրա բոլոր ազգականները պատվավոր չեն համարել ազնվածին մարդու համար: Սակայն այդ ողջ բարձրատոհմիկությունը երջանկություն չի բերել նրա նշանավոր նախնիներին, այդ թվում նաև հորը, քանզի երբ ծնվեց որդին, որն իր տոհմի անունը բոլորովին այլ կերպ պիտի պանծացներ, նա չափազանց ընչազուրկ է եղել և մի կերպ ապրել է Ֆլորենցիայում` վարելով մի աննշան պաշտոն: Նա մեծ դժվարությունների գնով է կարողացել դաստիարակել որդուն, այնքան, որ ցնցված վերջինիս վաղահաս խելքից և իր աղքատությանը հակառակ ցանկանալով լիարժեքորեն կրթել նրան` քերականության ու գրականության ուսուցիչ է վարձել:

Այդ կրթությունը, որ հոր պարծանքն է եղել, մանուկ Միքելանջելոյին քիչ է հրապուրել: Նա արդեն նախապատվությունը տվել էր արվեստին, որն ամենից ավելի պիտի փառավորեր նրան:

Քերականություն սերտելու փոխարեն թրև գալով փողոցներում, նա ծանոթացել է ոմն Գրանաչչիի հետ, որը գեղանկարչություն էր ուսանում Ֆլորենցիայում այն ժամանակ ամենահմուտ վարպետի` Գիրլանդայոյի մոտ: Այդքանը բավական էր, որ նա անդիմադրելիորեն մղվեր դեպի նկարչությունը: Երիտասարդը նրան ընձեռել է բոլոր հնարավոր միջոցները` ուսումնասիրություններ կատարելու և նվիրվելու իր հիմնական հրապուրանքին: Տվել է նրան փորագրանկարներ, գծանկարներ, ապահովել անգամ ներկերով ու վրձիններով, այնպես որ, ոգևորվելով իր առաջին փորձերով², երիտասարդ Միքելանջելոն հրաժեշտ է տվել քերականությանն ու ուսուցչին:

Այդ փորձերն ապշեցրել են ողջ Ֆլորենցիային: Պետք է ասել, սակայն, որ այն ժամանակ առանձնապես պահանջկոտ չեն եղել և դեռևս շատ երիտասարդ նկարչի հանդեպ բարեհաճ վերաբերմունք են ցուցաբերել, քանզի նա այդ ժամանակ եղել է ընդամենը տասը կամ տասներկու տարեկան: Միայն նրա բարեհամբավ հայրը չի կիսել համընդհանուր խանդավառությունը: Վերջինս անկեղծորեն վրդովվել է, որ վատ ճանապարհ ընտրած իր որդին վազում է նկարիչների ու նկարավաճառների կրպակները և հրապուրված է այնպիսի գործով, որը պատիվ չի բերում իր ազնիվ ծագմանը: Նա առավել վրդովվել է, երբ որդու մեջ հանկարծակիորեն բացահայտվել է քանդակագործի տաղանդը³: Հայրը համառորեն պնդել է, որ երբեք չի համաձայնի տեսնել որդուն քարտաշի դերում. մասնագիտություն, որը նա շատ տարբեր չի համարել քանդակագործի աշխատանքից: Այդպիսի ստորին նկրտումները, նրա կարծիքով, պատվազրկել են իրենց ողջ տոհմը, և միայն անձամբ իր` Լորենցո Մեդիչիի, որը դարձել էր երիտասարդ նկարչի հովանավորը, խնդրանքներին տեղի տալով է նա թույլատրել որդուն հետևել իր հակումներին:

Այդ համաձայնությունը, թեև իրոք արդեն ուշացած, միակ օգուտը չէր, որ քաղել է Միքելանջելոն Լորենցոյի զորավոր հովանավորությունից: Այդ իշխանը, որ պայծառ լույսով է ողողել իր դարը, օժտված է եղել նաև չափազանց սուր մտքով, որ ամենից ավելի ունակ է եղել նկատելու գեղեցիկը: Միքելանջելոյի խիզախությունը հետաքրքրել է նրան, և նա մինչև իր մահը շարունակել է արվեստագետի հանդեպ իր բարեգործությունները: Լորենցոն ցանկացել է Միքելանջելոյին տեսնել իր պալատում, անգամ ճաշել նրա հետ, և ժամանակի բոլոր հռչակավոր մարդիկ, որոնց Մեդիչին հաճույքով համախմբում էր իր շուրջը, բավականին նպաստել են Միքելանջելոյին` բացահայտելու այն ամենն, ինչ խոստանում էր այդ շատ վաղահաս հանճարը: Երիտասարդ արվեստագետն այնտեղ վերագտել է հակումը գրականության հանդեպ, որից փոքր-ինչ նահանջել էր հոր համառության պատճառով: Այնտեղ նա մանավանդ յուրացրել է այն բարեկրթությունն ու համապատասխան նուրբ ճաշակը, որ ձեռք են բերում միայն երիտասարդ հասակում` շրջապատված արժանապատիվ անձնավորություններով:

Մեկ ուրիշը նրա փոխարեն թերևս կննջեր այդ հզոր հովանու ներքո: Մինչդեռ Միքելանջելոն օգտագործել է դա ուսումնասիրություններ կատարելու և իր միտքը կոփելու համար դժբախտաբար շատ կարճատև այն ժամանակահատվածում, երբ հնարավորություն է ունեցել շփվելու նման նշանավոր մարդկանց հետ: Մոտ չորս տարի անց մեծն Լորենցոյի անժամանակ մահը նրան նորից նետել է ամբոխի գիրկը և հանձնել բախտի քմահաճույքին: Պատճառը ոչ թե այն էր, որ հորը փոխարինած Պիետրո Մեդիչին երիտասարդ արվեստագետին չի հովանավորել, այլ այն, որ ժառանգելով իր այնքան արժանավոր հոր բարձր աթոռը, նա չի ունեցել ո՛չ վերջինիս փայլուն միտքը և ո՛չ էլ նրա առաքինությունները: Արդեն իսկ Պիետրոյի առաջին հանձնարարությունը, որ տվել է Միքելանջելոյին, խոսում է նրա գնահատման չափանիշների մասին: Լորենցոյի մահից շատ չանցած Ֆլորենցիայում մեծ քանակությամբ ձյուն է տեղացել, և Պիետրոն ցանկացել է, որ Միքելանջելոն մի հսկայական ձյունե քանդակ կերտի իր պալատի բակում: Նա շատ է պարծեցել, որ իր արքունիքում ունի երկու հազվագյուտ անձինք` Միքելանջելոն և մի երիտասարդ վազորդ`այնքան արագաշարժ, որին ինքը չի կարողացել վազանցել իր արշավասույր նժույգով: Այս զուգահեռը համարժեք է ձյունակերտ քանդակին:

Այդպիսի անգետ հովանավորն ամենևին արժանի չէր զուգակցելու իր անունը Միքելանջելոյի փառքին: Ճակատագիրը շուտով դադարել է նեցուկ լինել նաև նույն այդ հովանավորին, և սեղանակցի բավական ստորացուցիչ պարտականությունը տհաճորեն կատարող մեծ արվեստագետը հեռացել է Ֆլորենցիայից` նախքան Պիետրո Մեդիչիի քաղաքից վտարվելը, որ վրա է հասել շատ շուտ: Ասում են, թե Միքելանջելոյի հեռանալու պատճառը եղել է նրա ընկերներից մեկի` ինչ-որ երաժիշտի սարսափազդու տեսիլքը, որից ահաբեկված արվեստագետը ձգտել է խույս տալ իր հովանավորի ընտանիքին ու համակիրներին սպառնացող վտանգից: Այդ երաժիշտը երազում տեսել է անչափ գունատ, ահավոր ցնցոտիների մեջ, խոշտանգված ու սպիներով ծածկված մեծ Լորենցո Մեդիչիին, որը հրամայել է նրան տեղեկացնել իր որդուն այն դառը ճակատագրի մասին, որ բերելու է վերջինիս նրա թեթևամտությունը: Պետք է ենթադրել, թե այդ երաժիշտը բավական երկմտել է նման նուրբ հանձնարարություն կատարելու համար: Սակայն քանի որ ուրվականը շարունակել է համառել և անգամ պատժելու համար երկնչող երաժիշտի դիմադրությունը` մի շառաչուն ապտակ է պարգևել նրան, ուստի վերջինս լրջորեն խորհրդակցել է իր երիտասարդ ընկերոջ` Միքելանջելոյի հետ և որոշել կատարել այդ քայլը: Մի անգամ, երբ Պիետրոն վերադառնալիս է եղել հերթական որսից` մտքերով տարված ուզգոնությունը կորցրած, նրան կանգնեցրել է խեղճ երաժիշտը և ամբողջ մարմնով ցնցվելով` մի կերպ հաղորդել է նրան այն բարի խրատները, որ հայրը հղել է նրան գերեզմանի խորքից: Պիետրոն, որ բարեբախտաբար լավ տրամադրության մեջ է եղել, ծաղրել է խեղճ մարդուն ու նրա երազը: Մինչդեռ Միքելանջելոն, ինչպես հաստատել է Կոնդիվին⁴, այդ ամենը լրջորեն ընդունելով` որոշել է ամեն ինչ թողնել ու հեռանալ: Մենք հակված ենք կարծելու, որ նրան այդ նախազգուշական քայլին ավելի շատ դրդել է սեփականշրջահայացությունը` խուսափելու Ֆլորենցիայի բնակիչների քինախնդրությունից, որ տածել են Մեդիչիի բոլոր կողմնակիցների հանդեպ: Ճամփորդելով Իտալիայով, ուր աչքը կտրի, նա բախտի կամոք առիթներ է ունեցել գործադրելու իր տաղանդը: Եղել է Բոլոնիայում, Վենետիկում, ուր իր յուրահատուկ գործուն մտքի շնորհիվ գտել է հովանավորներ, որոնք օգտագործել են քանդակագործի նրա ձիրքը: Դա սակայն, չի խանգարել նրան վերադառնալ Ֆլորենցիա` այնտեղ վիճակը խաղաղվելուն պես: Այդ ժամանակ է նա ստեղծել իր նշանավոր