Միքելանջելո
«Կուպիդոնը»: Ցանկանալով այդ աշխատանքը իբրև անտիկ քանդակ ներկայացնել, նա մի քիչ հողոտել ու կեղտոտել է այն` մոլորեցնելու համար հավակնոտ ու անտեղյակ մի արվեստասերի: Ասում են անգամ, որ այդ արկածախնդրության զոհ դարձած կարդինալը իր սխալի հետևանքով առաջացած ծիծաղելի վիճակին ավելացրել է մի ամոթալի անարդարություն` նա հրաժարվել է արվեստագետին վճարել պայմանավորված գումարը, երբ իմացել է, որ այն, ինչը հիացրել է իրեն իբրև անտիկ քանդակ, ընդամենը եղել է մի շատ երիտասարդ հեղինակի գործ: Միքելանջելոն լիովին մխիթարվել է` ծաղրելով մեկենասի տգիտությունը: Այդ ժամանակ նա ստեղծել է բազում գեղեցիկ գործեր, որոնց մեջ կարողացել է ցույց տալ, որ պատահականորեն չի մերձեցել անտիկ արվեստի կատարելությանը: Այդ գործերի թվում է նաև մի մարմարակերտ խմբաքանդակ, որ պատկերում է Աստվածածնին` խաչից իջեցված Քրիստոսը ծնկներին: Այդ գործն այսօր էլ կարելի է տեսնել Ֆլորենցիայի եկեղեցիներից մեկում:
Նրա կյանքի այդ շրջանում տեղի է ունեցել գրեթե անհավատալի մի փաստ:
Հասնելով արդեն շատ նշանակալից համբավի և ուժերի ծաղկման գագաթնակետին` նրա հանճարը հանկարծ կանգ է առել: Սա մեզ քիչ ծանոթ երևույթ է: Երեք կամ չորս տարվա ընթացքում Միքելանջելոն ձեռքը չի առել ո՛չ հատիչ, ո՛չ վրձին, ո՛չ մատիտ. ապրել է Ֆլորենցիայում` ոչինչ չանելով կամ ավելի ճիշտ` պոեզիա է կարդացել, ինքն էլ բանաստեղծություններ է գրել, ուսումնասիրել Հին կտակարանը:
Կարելի՞ է դա համարել այլ բան, քան մտքի հիվանդություն, տաղանդի յուրահատուկ ճգնաժամ: Նա այդ ժամանակ քսանվեց-երեսուն տարեկանէր: Կենսագիրներն այդ այնքան հանկարծահաս տկարությունը վերագրում են պատվերների ժամանակավոր բացակայությանը, որոնց պակասը նա մինչ այդ բնավ չէր ունեցել: Արվեստագետի ջանքերի համար անհրաժեշտ է որևէ նպատակ: Որքան կուզեն, թող ասեն, թե մեծ տաղանդները սիրում են հետևել միայն իրենց ֆանտազիային, թե պատվիրված սյուժեները անսում են նրանց. միշտ չէ, որ այդպես է: Մեծագույն մտածողների մեջ առկա է նույնքան մեծ ծուլություն: Աշխատել, սրել գրիչը կամ մատիտը միշտ չէ, որ հաճույք է, ինչպես կարծում են նրանք, ովքեր գոհանում են` դիտելով, թե ինչպես է այդ ամենն արվում. ավելի հաճախ դա դժոխային աշխատանք է: Քրտինք թափելը, եռոտանու վրա բարձրանալը մի բան է, որից սարսափում են, ինչպես այն ծանր վիրահատությունից, որի հաջող ելքը կասկածելի է. դա մի տենդ է, որի նոպան տանջալի է: Թող արհեստավոր արվեստագետն ամեն առավոտ չափի ու ձևի իր անելիքը և իրագործի այն. հրաշալի է: Միայն համառ աշխատանքով կարող է նա որսալ կասկածելի ջերմության ցայտող կայծերից մի քանիսը: Բայց արտառոց հակառակությամբ, արվեստագետը, որ ապրում է իրեն ոգեշնչող դևի հետ, վախենում է հաճախ արթնացնել նրան, երբ նա քնած է, կամ պարտադրել նրան, երբ նա դիմադրում է: Այդպիսի մարդկանց համար գործը ժամանակին կատարելու, առաջին իսկ պատահածի հրամցրած սյուժեի պայմանները բավարարելու, որոշակի տեղի համար նկարելու պահանջն անհրաժեշտաբար ծուլություն է ծնում: Անգամ ծածուկ հաճույք կա դժվարությունները հաղթահարելու մեջ. այդ նեղվածության մեջ կա ինչ-որ հրապուրիչ բան, որ ոգեշնչում է: Արդյոք նման չէ՞ ձեր արվեստը այն սիրուհուն, որի փոքրիկ քմահաճույքներն ու խստությունները անթեղում ու բորբոքում են ձեր կիրքը:
Ամեն օր և գրեթե նույն ժամին վառել այն թանկարժեք կրակը, որ սփռվում է հրապուրիչ գեղանկարի կամ գեղեցիկ քերթվածի մեջ` թողնելով ձեզ վրա խորունկ հետքեր, որոնք մաշում ու ծերացնում են ձեզ. դա նման է այն բանին, որ սերն իր ուրախություններով ու ցավերով հանդերձ վերածում են տխուր ամուսնության, ինչը սոսկ սիրո դժգույն վերհուշն է: Պարապության մատնված Միքելանջելոն չունենալով կայուն պատվերներ և իր գործերի համար որոշակի նպատակ` դադարել է աշխատել: Նրան համակել է ձանձրույթը. թերևս նա ինքը չափազանցրել է այդ ձանձրույթն ու խորշանքը: Տարօրինակ բան. նա, որին վիճակված էր ավելի քան ութսուն տարեկան հասակում դեռևս իր ձեռքին պահել արվեստի գայիսոնը, իր այդ անկումային շրջանում թերևս բազմիցս ինքն իրեն ասել է. «Ես վերջացած մարդ եմ, այլևս չունեմ գաղափարներ, իմ բոլոր ախոյաններն ինձանից ավելի արժանավոր են, ուստի և հասարակությունը նրանց է համակրում: Իսկ ինձ քամահրում են, և ես թերևս արժանի եմ դրան: Ինչի՛ս է փառքը, ինչի՛ս է ապագան» և այսպիսի ուրիշ խենթ մտքեր, որ ծնունդ են վհատության:
1503-ին Ալեքսանդր VI-ի մահից և նրա հաջորդ Պիոս III-ի կարճատև գահակալությունից հետո պապ օծվեց Հուլիուս II-ը:
Նրա զորավոր ձեռքն անմիջապես արթնացրել է բոլոր տաղանդներին: Եվ ամենից առաջ նրան անհրաժեշտ էր Միքելանջելոն: Հրամայել է վերջինիս թողնել Ֆլորենցիան և գալ Հռոմ: Հուլիուսին երկար ժամանակ պետք չէր գլխի ընկնելու համար, թե ում հետ գործ ուներ: Այդ երկու անձինք հիրավի ծնվել էին մեկմեկու համար:
Հուլիուս II-ը բոլոր հարցերում ծայրահեղ էր: Նրա հանճարը պարփակել է այն ամենայն մեծը, անսահմանն ու համարձակը, որ կարելի է պատկերացնել: Անհողդողդ, մեծահոգի, վսեմաշուք այդ մարդը ծնվել էր մարտերի համար, նրա հախուռն քաղաքականությունը և ինտրիգները նետել են Իտալիան կրակների մեջ: Դեռևս նորընծա կարդինալ էր, երբ կարողացել է ահ ու սարսափի մեջ գցել նենգ Ալեքսանդրին: Պատերազմական սարսափների պայմաններում նա ոտքի է կանգնեցրել արվեստները, գնահատել արժանիքը: Եվ ամենուր վառել է նույն կրակը, նույն անզուսպ կիրքը: Նրան դուր գալու համար ամեն ինչ պիտի ծայրահեղ լիներ:
Հարկ էր սկսել Միքելանջելոյից, որը տևական ընդմիջումից հետո չափազանց անհամբեր վիճակում է եղել: Սակայն բազում ամիսներ են անցել մինչև որոշում է կայացվել: Ի վերջո պապը կանգ է առել սեփական դամբարանը կառուցելու գաղափարի վրա: Դա պիտի վիթխարածավալ կոթող լիներ, և Միքելանջելոյի կատարած ուրվապատկերը սքանչացրել է պապին: Քանդակագործը մեկնել է Կառարա անհրաժեշտ քանակությամբ մարմար հայթայթելու, և բերված քարն այնքան է եղել, որ Հռոմում բեռնաթափելիս համընդհանուր զարմանք է առաջացրել:
Այնժամ, երբ մարմար հանելու նպատակով գտնվելիս է եղել լեռներում, Միքելանջելոն մտահղացել է ծովի վրա իշխող հսկայական ժայռից կերտել մի վիթխարի քանդակ` փարոսի նման մի բան նավագնացների համար: Սակայն հանձն առած մեծ պարտականությունը ստիպել է նրան հրաժարվել այդ մտքից: Կհավատա՞ք արդյոք. հոյակապ դամբարանի կառուցումը ոչ միայն չի իրագործվել, այլև կատարյալ ընդհարման պատճառ է դարձել Միքելանջելոյի և Հուլիուս II-ի միջև: Այդպիսի բարձր հովանավորությունը շարժել է Բրամանտեի նախանձը, նա պապի ճարտարապետն էր և Միքելանջելոյի գաղտնի թշնամին: Բրամանտեն ոչ միայն նախանձել է իր մեծարժան հակառակորդին, այլև զգուշացել, որ վերջինս կմերկացնի այն տարաբնույթ չարաշահումները, որ ինքը թույլ է տվել իրեն հանձնարարված աշխատանքներում: Նա մեծ վատնող է եղել և դրամ ձեռք բերելու բոլոր միջոցներն ընդունելի է համարել: Նրա ձեռնարկած բազմաթիվ կառույցներ զանազան նորոգումներից հետո ամրացման կարիք են ունեցել վատ շինանյութ օգտագործած լինելու պատճառով: Ատելությամբ բորբոքված Բրամանտեն անընդհատ խոչընդոտներ է ստեղծել և միաժամանակ ջանացել է համոզել պապին հրաժարվելու իր ծրագրից, անգամ հասկացնելով, որ վատ նախանշան է սեփական դամբարան կառուցելը: Այս թե այլ պատճառով պապը սկսել է սառնորեն վերաբերվել այդ ծրագրին, և դա չէր կարող երկար ժամանակ չզգալ Միքելանջելոն: Վերջապես, մի օր, երբ նա գնացել է Նորին Սրբությունից խնդրելու մարմարի տեղափոխման գումարի մնացած մասը, պապը հապաղել է ընդունել նրան: Վրդովված արվեստագետն անմիջապես վերադարձել է տուն, վաճառել իր կահ-կարասին, վաճառել այն ամենն, ինչ ունեցել է Հռոմում, կամ ավելի ճիշտ` այդ գործը հանձնարարել է իր ծառային, որպեսզի շուտափույթ հեռանա և վերստին տեղափոխվի Ֆլորենցիա: