Միքելանջելո
Այդ սքանչելի ստեղծագործությունները, որ այսքան տարիներ անց տակավին ցնցում են, որ բազմիցս ընդօրինակվել ու նմանօրինակվել են, այսօր` գունաթափված կիսով չափ ու զրկված այն պատրանքից, որ հավատը հաղորդում էր դրանց անցած դարաշրջանի հանդիսականների համար, դեռևս նորություն են կրում արվեստի լեզուն հասկացողների համար և մշտապես վհատեցնում են արվեստագետներին: Բայց ամենավառ երևակայությունն անգամ կարո՞ղ է պատկերացնել այն վեհագույն տպավորությունը, որ այդ գործերը թողել են դեռևս երիտասարդ, ուժերի ծաղկման ու բուռն առաջընթացի մեջ գտնվող Ռաֆայելի հոգում: Ինչ վերաբերում է Հուլիուս II-ին` հազվագյուտ հոգեկերտվածքի տեր այդ մարդուն, ապա նա այնքան անհամբեր է եղել ժամ առաջ տեսնել ու վայելել այդ աստվածային արարումները, որ անկարող էր սպասել առաստաղապատկերի ավարտին: Աշխատանքի հազիվ կեսն էր արվել, երբ նրա կամքով հանվել է տախտակամածը, և Հռոմն առաջին անգամ տեսել է այդ գեղանկարները` մարդկային հանճարի բարձրագույն թռիչքը: Պապը ցանկացել է առաջինը այնտեղ գնալ նախօրոք, երբ դեռ փոշին չէր նստել, և գերաններն ու տախտակները լիովին չէին հանվել: Որոշակի պատկերացում տալ Միքելանջելոյի ոճի և հատկապես այն բարձրագույն մակարդակի մասին, ուր նա հասել է այդ առաստաղապատկերի գեղանկարներով, գրեթե անհնարին է, մանավանդ երբ խոսքը հասցեագրվում է այն մարդկանց, ովքեր արվեստի քննությանը քիչ են աղերսվում և շատ վարժված չեն միասնության մեջ բաղդատել նկարիչների տարբեր մաներաները: Միայն նրբագեղությունը չէ, որ մեզ հիացնում է այդ գեղանկարներում, եթե, իհարկե, կարելի է նրբագեղությունն առանձնացնել այն ամենից, ինչը լիովին հափշտակում է մեր երևակայությունը: Այս պարագայում պետք է առնվազն մոռանալ բոլոր այն պատկերացումները, որ սովորաբար կազմում ենք նրբագեղության ու գեղեցկության մասին: Միքելանջելոյի ստեղծագործություններն անառարկելիորեն շնորհում են մեզ այն ամենամաքուր ու ամենավսեմ զգացումը, որ առհասարակ կարելի է ստանալ արվեստից: Թվում է, թե նա ջանացել է դուր գալ միմիայն իրեն, իսկ հանդիսականն ու մանավանդ վերջինիս ճաշակը բնավ չեն մտահոգել նրան: Նա չափազանցրել է, ստեղծաբանել ոչ թե շլացնելու կամ հմայելու, այլ երևակայության վրա իշխելու համար, ստիպելու հաճույք զգալ` մեր մտապատկերին ներկայացնելով ահեղ ու սարսափազդու կերպարներ:
Չպետք է զարմանալ` տեսնելով միջակ արվեստագետների քամահրանքն այդ վայրագ հանճարի հանդեպ: Նրանք անկարող են զսպել իրենց ատելությունն այդ ահազդու ոճի նկատմամբ, որը նրանց գրավում է իրենց կամքին հակառակ. նրանք ըստ այդմ խորապես զգում են իրենց անկարողությունը, ուստի և դատափետում են արվեստագետի քմայքի պտուղները հանդիսացող անկանոնությունն ու արտառոցությունը: Հիրավի, նրանք կարող են հեշտությամբ քննադատել Միքելանջելոյին ճշգրտության պակասի ու չափազանցումների համար, որոնց հանգեցրել է նրա անդիմադրելի պահանջը` ամեն ինչի մեջ արտահայտել այն, ինչն ամենից ավելի ծայրահեղ է ու մոլեգին:
Միքելանջելոն կարողացել է շրջանցել սոսկ աչք շոյող բոլոր նրբությունները, այն փոքրիկ մասնահատուկ ճշմարտությունները, գույնի այն փայլքն ու հնարքները, որոնք հաղթանակներ են պարգևել որոշ նկարիչների և նրանց հաջողությունն ապահովել հանդիսականների լայն շրջանակներում: Բայց միայն նրան է տրված եղել սքանչացնել մարդկային այնպիսի կերպարանքներով, որոնք նա իր զորեղ ոճի շնորհիվ ներկայացրել է չափազանցված` անցնելով բոլոր հնարավոր սահմաններից անդին: Եվ դա նրա ստեղծագործական կյանքում չի եղել, ինչպես մի շարք այլ մեծ արվեստագետների պարագայում, աստիճանական առաջընթացի արդյունք. նա ի սկզբանե հասել է նման մեծաշուք ու մեծազոր մաներայի. սկսած առաջին իսկ աշխատանքներից, ամեհի ուժը բնորոշ է եղել նրա տաղանդին: Արդեն հիշել ենք նրա «Պիետա»7 խմբաքանդակը` կատարված Ֆլորենցիայում, Հուլիուս II-ի հրավերը ստանալուց առաջ: Կոնդիվին` նրա աշակերտն ու բարեկամը, իր պարտքն է համարել համոզիչ փաստարկներ գտնել արդարացնելու համար Տիրամոր ու նրա որդու կերպարներին հաղորդված զորեղությունը, որի փոխարեն պիտի արտահայտվեին մեծության ու անխառն վշտի զգացումները, որոնք, թվում է, առավել բնորոշ են նման սյուժեին8: Բոլոր նրանց համար, ովքեր հաղորդակից են Միքելանջելոյի տաղանդին, հստակ է, որ այդ մտահղացումներից ոչ մեկը չէր կարող նրա մտքի արգասիքը լինել. կամ եթե մեկն էլ լիներ, ապա դարձյալ կերպարանքներն ու տիպերը պատկերելու նրա նախասիրած կերպը միշտ էլ կգերիշխեր բոլոր մտածությունների վրա: Տեսանք, որ պապը շտապելով վայելել Միքելանջելոյի աշխատանքը, չի սպասել առաստաղապատկերի ավարտին: Ասում են, թե իբր Ռաֆայելը բանսարկությամբ ձգտել է ստանձնել աշխատանքի շարունակությունը: Նախ, եթե դա ճիշտ է, ապա ուրեմն ստորություն է մրցակցին զրկել սեփական աշխատանքն իր ձեռքով ավարտված տեսնելու պանծանքից. և ապա, դա թյուրիմացություն է, քանզի պիտի ընդունել, որ Ռաֆայելը, մանավանդ այդ շրջանում, տակավին չէր հասել այդ այնքան նորօրինակ ոճի վեհությանը:
Եթե Միքելանջելոն իսկապես նման զրույց է վարել, ապա նա կա՛մ կատակել է իր բարեկամի պարզամտության առթիվ, կա՛մ այդ պահին զվարճացել` ինքն իրեն նման պատրանքի մեջ գցելով: Շատ ափսոս, որ արվեստագետները միշտ չեն այսպես իրենց կողքին ունենում խելամիտ կենսագիր, որին կարողանային հաղորդակից դարձնել իրենց իսկական մտահղացումներին. դա կազատեր սերունդներին մտքի ավելորդ լարումներից: Ըստ այդմ, նաև կարելի կլիներ հանրությանը մատնանշել այն տեղերը, որոնք դիտելիս պետք է ասել` Ահ~:
Միքելանջելոյի հոգին խռովվել է այն մտքից, որ կարող են իրենից վերցնել իր աշխատանքն այն պահին, երբ ավելի քան երբևէ խանդավառված է եղել և արդեն հաղթահարել էր այն տհաճությունը, որ խոչընդոտել էր նրան գործն սկսելիս: Նա գնացել է պապի մոտ, խոսել իր դեմ կատարվող քայլերի մասին. այդ առիթով անգամ քողազերծել է այն բազում գաղտնի բանսարկություններն ու ինտրիգները, որ միտված են եղել սևացնելու իրեն: Բարեբախտաբար այդ ամենը ոչ մի վատ հետք չի թողել պապի վրա, որն ավելի քան երբևէ լիուլի օժտել է նրան արտոնություններով և ամենից առաջ ցանկացել, որ նա շարունակի կապելլայի նկարազարդումը: Ստեղծագործության այդ վերջին մասն, ի դեպ, ամենաչքնաղն է: Նկարիչն այստեղ գերազանցել է այն, ինչ կատարել էր առաջին կեսում` մնալով նույնքան ոգեշնչված և դեռևս չափազանց վրդովված, որ այդ գործը կարող էր իրենից խլվել:
Պապի անհամբերությունը միանգամայն համահունչ է եղել նկարչի տենդագին խանդավառությանը: «Ե՞րբ կավարտես այս կապելլան»,– հաճախ հարցրել է նրան: «Երբ կարողանամ»,– մի օր պատասխանել է նկարիչը: «Երբ կարողանա~մ, երբ կարողանա~մ. ուզում ես, որ քեզ ցա՞ծ գլորել տամ քո տախտակամածից»: «Այդ մեկը չես անի»,– մտքում ասել է Միքելանջելոն: Վերջինս էլ իր հերթին այնքան աճապարել է, որ ինքն է հանել տվել տախտակամածը, երբ գեղանկարը տակավին հարկ եղածի պես ավարտուն վիճակի չէր հասել»: Բազում ֆիգուրներ դեռ կարիք ունեին վերամշակման, և բացի այդ