Միքելանջելո

Մենք ոչ մի խոսք չասացինք ո՛չ «Վերջին դատաստանի», ո՛չ էլ Ֆլորենցիայի Սան Լորենցո եկեղեցում Մեդիչիների շիրմատուն-կապելլայի մասին, որոնք Միքելանջելոյի հասուն տարիքի և ծերության շրջանի ամենից ավելի նշանակալից գործերն են: Դրանց ձեռնարկումից առաջ նա ակտիվորեն մասնակցել է Լևոն X-ի մահից հետո Իտալիայում բռնկված խռովություններին: Մենք մի քանի խոսք կասենք այդ իրադարձությունների մասին, որոնք Միքելանջելոյին ներկայացնում են այլ լույսի ներքո և որոնք փորձության են ենթարկել թե՛ նրա բնավորությունը և թե՛ հանճարը:

Ինչ էլ որ ասեն, արվեստը խաղաղության բարեկամն է: Այն կարծիքը կա, թե որոշ հանճարներ, բացահայտվելու համար, պատերազմների ու քաղաքացիական ընդհարումների առթած հուզումների կարիք ունեն: Այդպես է մարտաշունչ հանճարների համար, որոնք կոչված են փոթորկելու աշխարհը և ժողովուրդներին պահելու լարվածության մեջ: Մինչդեռ իր նվիրական աշխատանքների մեջ խորասուզված արվեստագետը միանգամայն իրավացիորեն խորշում է այդ անվերջ խելահեղ վազքից, որի նպատակն է ավերել բոլոր խաղաղասեր արհեստներն ու արվեստները:

Ֆլորենցիան դժգոհ լինելով Մեդիչիներից և վերստին ձգտելով ազատության` երկու անգամ ապստամբել է: Ատելություն տածելով բոլոր կառավարությունների նկատմամբ` քաղաքն իբրև իր տեր-թագավոր ցանկացել է տեսնել Հիսուս Քրիստոսին: Այդ ֆանտաստիկ ընտրության ժամանակ, որն, ի դեպ, անցել է կանոնակարգի պահպանմամբ, թեկնածուի դեմ եղել է քսան ձայն. այդ բարեպաշտ դարում նման համարձակությունն իրոք զարմանք է հարուցում:

Հիսուս Քրիստոսի կառավարությունը երջանկաբեր չի եղել: Առաջին արդյունքն այն է եղել, որ Ֆլորենցիան ներքաշվել է դաժան պատերազմի` ընկնելով ծայրաստիճան ծանր վիճակի մեջ: Կղեմես VII պապը Մեդիչի էր: Այդ ժամանակ քանդել են նրա ողջ ընտանիքի տները, ջարդել նրա նախնյաց արձաններն ու ավերել շիրիմները, մինչև անգամ ոչնչացրել մեծն Կոզիմոյի տապանագիրը. «patriae pater»: Բոլոր այդ անարգանքները, հատկապես վերջինը, ծայրաստիճան բորբոքել են պապի ցասումը: Եվ նրան այլ բան չէր մնացել, քան շուտափույթ հաշտվել կայսեր հետ, որը նրան է հանձնել իր գերմանացիներին, որոնք դեռևս Հռոմի թալանով ոգևորված` պաշարման մեջ են պահել ապստամբ Ֆլորենցիան:

Հանրապետությունը դիմել է Միքելանջելոյին, որ նա ամրացնի քաղաքը: Հաճելի է տեսնել այդ մեծ արվեստագետի մեջ նաև մեծ քաղաքացուն, որը չի խնայել իր ժամանակը` անձնվիրաբար ծառայելու հայրենիքին, և այդ արժանիքը շատ ավելի մեծ էր, քանզի նրա սրտում տակավին տրոփել է Մեդիչիների հանդեպ տածած վաղեմի ջերմ զգացումը: Այդուհանդերձ նա չի տատամսել. և քիչ հիացմունքի չեն արժանացել նրա հմտությունն ու շրջահայացությունը, որոնց շնորհիվ ապահովել է քաղաքի պաշտպանությունը մոտ երկու տարի տևած պատերազմի ընթացքում: Մեկ գիշերվա մեջ նա կարողացել է վերից վար ներքնակներով ծածկել Սան Մինիատո եկեղեցու զանգակատունը, որը թշնամու հրետանու կրակի տակ էր հայտնվել, և այն կարողացել է փրկել լիակատար ավերումից: Էլ չեմ ասում այն անթիվ վտանգների մասին, որոնց ենթարկվել է նա տարբեր իրավիճակներում, ընդհուպ մինչև քաղաքի առումը, որ կատարվել է դավաճանության հետևանքով: Հաղթանակողի վրեժը սոսկալի ձևով է լուծվել. այն անշուշտ կպատուհասեր նաև Միքելանջելոյին, եթե նրա բարեկամներից մեկը նրան չթաքցներ խուզարկու զինվորներից, որոնք թալանել էին նրա տունը, այրել ու ցաքուցրիվ արել նրա գծանկարներն ու կահույքը: Բայց պապը ուշքի գալով իր ցասման առաջին նոպայից և թերևս լիովին հասկանալով, թե ինչ պատճառներ են արվեստագետին մղել թշնամանալու իր հետ, հաստատապես խոստացել է ներում շնորհել նրան և հանձնարարել է շարունակել պատերազմից առաջ սկսված Սան Լորենցո եկեղեցու դամբարանի կառուցման աշխատանքը: Միքելանջելոն համաձայնել է առանց ճնշվածության զգացման: Մոտ տասնհինգ տարի նա հատիչ չէր վերցրել, բայց և չէր կորցրել ներշնչանքը: Նա վերսկսել և գրեթե մեկ շնչով ավարտել է աշխատանքը: Ուզում եմ ասել, որ ավարտել է այնպես, ինչպես առաջացած տարիքում կերտած իր գրեթե բոլոր քանդակները, այսինքն` այդ դամբարանի արձաններից ոչ մեկը նրա հատիչի ավարտական հարվածին չի արժանացել:

Այդ արձանները տեղադրված են մի կապելլայում, որն ամբողջովին կառուցված է Միքելանջելոյի ճարտարապետական նախագծով: Դրանք պատկերում են Տիրամորն ու մանուկ Հիսուսին, Լորենցո և Ջուլիանո Մեդիչիներին` իրենց դամբարաններով. ապա նաև այլաբանական ֆիգուրներ` «Առավոտը», «Երեկոն», «Ցերեկը» և «Գիշերը» իրենց էանիշներով:

Եթե ինձ հարցնեին, թե ինչ են այդ էանիշները և ինչպե՞ս կարելի է քանդակագործության մեջ ներկայացնել, օրինակի համար, երեկոն, ապա կպատասխանեի, որ առանց բացատրողի և առանց արվեստաբանական գրքերի, որտեղ երկար-բարակ խոսվում է այդ ֆիգուրների մասին, չափազանց դժվար կլինի պարզ դիտումով հասկանալ այդ վերնագրերի իմաստը: Անգամ չեմ կարող հավատալ, որ Միքելանջելոն մեծ կարևորություն է տվել այդ անվանումներին. նա թերևս դրանք նշել է, երբ արդեն ավարտել ու շիրիմների վրա տեղադրել է քանդակները, որոնք ավելի շուտ մտահղացվել են որպես իր ճարտարապետության անհրաժեշտ հարակցություններ: Քանդակագործության մեջ կարևորը ձևերն են: Այն անկարող է, առանց խաթարվելու, իր խստաշունչ լեզուն ենթարկել բոլոր այն հավակնոտ փնտրտուքներին, որոնք աղճատել են այդ արվեստը մեր ժամանակակիցների գործերում: Ընդ սմին, ես վատ կարծիք կկազմեմ այն մարդու մասին, որը դիտելով Սան Լորենցոյի այդ հոյակապ արձանները, կխորհի սոսկ դրանց իմաստի շուրջ: Այդ գործերն իրենց բնույթով այնքան վեհաշուք են և այնպես են դյութում մեր երևակայությունն իրենց ամփոփ միասնականությամբ, որ ինչոր առանձնահատուկ գաղափար փնտրելու կարիք չկա: Ամենագեղեցիկը Լորենցո Մեդիչիի արձանն է: Ես միշտ նկատի ունեմ ոչ այն գեղեցկությունը, որ համապատասխանում է համընդհանուր պատկերացմանը, քանզի արձանի գլուխը անհամաչափորեն փոքր է, ձեռքերն, ընդհակառակը, շատ զորեղ են, իսկ իրանի ներքևի մասը մի փոքր ավելի թանձր է: Բայց ոչ մի դեպքում, որքան էլ կարկինով ու քանոնով կարելի է կատարյալ ճշգրտության հասնել, չենք ուզենա այդ գլուխը տեսնել այլ կերտվածքով, քանզի այն իր անկանոնությամբ հանդերձ անչափ գրավում է այնպիսի թեթևությամբ ու նրբագեղությամբ, որպիսին կարող էր միայն Միքելանջելոն հաղորդել: Իսկ ձեռքերը այնքա~ն արտահայտիչ են. մեկը հենված է ազդրին, մյուսը դրված է ծնոտին այնպիսի խորին խորհրդածության վիճակում, որ դրանցով սքանչանալու համար հարկ չկա իմանալ, թե արդյոք բնության մեջ կարելի՞ է գտնել ճիշտ այդպիսի մոդել: Այդ արձանը հայտնի է «IL Pensieroso» («Մտածողը») անվամբ: Լորենցոն¹¹, որ անտարակույս եղել է երբևիցե պատահած ամենաքիչ և ամենավատ մտածողը, իր դամբարանում ներկայացվել է իմաստունի ողջ կերպարանքով և ռազմիկի անհեթեթ հանդերձանքով: Նա իրականում եղել է հակառակը` իր տոհմի ամենանողկալի շառավիղը և ամենավախկոտ մարդը: Բայց Միքելանջելոյի մտայնությամբ, արվեստին առավել պատշաճ է հանդիսականին հմայել կերպարի գեղեցկությամբ ու ազնվությամբ, քան թե բարոյականության դասեր տալ` ջանալով սովորական բռնակալի դիմապատկերում արտացոլել նրա հոգու ողջ ստորությունը:

Կարդալ նաև