Միքելանջելո

Վերին մասը ներկայացնում է երկու ցածրադիր կամարներ, որոնց շուրջ Միքելանջելոն պատկերել է հրեշտակների խմբեր, որոնք հաղթականորեն տանում են կրքերի գործիքները: Տկարացող նկարիչն անկասկած զգացել է, որ իր հանճարը շատ էլ ոգևորված չէ այդ սառնաշունչ տեսարանով և ցանկացել է իրական ոգեշնչման պակասը փոխհատուցել կեցվածքների արտառոցությամբ: Երկնքի այդ բնակիչները լիովին զուրկ են այն անխռովությունից, որ պայմանավորված է նրանց աստվածային էությամբ: Չի կարելի հերքել, թե ծռմռվածության հանդեպ Միքելանջելոյի հակումը երբեմն նրան մի փոքր ավելի հեռուն է տարել, և մենք չենք փորձի այդ կետում արդարացնել նրան, ինչպես նրա կենսագիրներից մեկը, որը, ընկնելով խանդավառության մեջ, ասել է Զաքարիայի ֆիգուրի¹⁴ առնչությամբ. «Դռան վերևում տեսնում ենք մարգարեին, որ գրքում ինչ-որ բան է փնտրում, բայց չի կարողանում գտնել: Նրա մի ոտքը օդում կախված է, և փնտրտուքով տարված` նա չի զգում իր այդ կեցվածքի անհարմարությունը»:

Այս ողջ կոմպոզիցիան, ուր մարդկային մարմինը պատկերված է բոլոր դիրքերով ու բոլոր հնարավոր դիտանկյուններից, ունի որոշ տարտամություն, որն աչք է ծակում առաջին հայացքից: Պապը հանդիպել է նկարչին, երբ նա դեռևս աշխատանքի կեսն էր կատարել: Պապին ուղեկցել է նրա արարողապետ մեսսիր Բլեզ դը Սեզենը, որը չի թաքցրել, որ այդ անհավանական ֆիգուրների կուտակումն իրեն ավելի շատ հիշեցնում է հասարակական բաղնիքներում լողացողների, և որ այդ տեսարանն ավելի պատշաճ կլիներ գինետների ու խրախճանատեղերի համար: Միքելանջելոն քինախնդրությամբ է լցվել այդ քննադատի հանդեպ և նրա հեռանալուն պես պատկերել է նրան Մինոսի կերպարանքով և էշի ականջներով. Պիտի ենթադրել, որ դա հավանաբար այն նյարդային օրերից մեկն է եղել, երբ արվեստագետը ստիպված է եղել լսելու նման մի շարք հանդուգն դիտողություններ: Ի վերջո, ինչ պատճառով էլ որ Միքելանջելոն Դժոխքի դատավորին պատկերած լիներ արարողապետի կերպարանքով, վերջինիս դա ահավոր տհաճություն է պատճառել: Նա իրեն այդկերպ անմահացած տեսնելով` դառնությամբ գանգատվել է պապին մի արվեստագետից, որը նրա կարծիքով, ոչ մի պատկառանք չունի: Նրան, սակայն, վիճակված էր հարատևել այդ պատին` ի խրատ բոլոր ապագա մետր Բլեզների: Պապն ասել է նրան. «Դուք գիտեք, որ ես անսահմանափակ իշխանություն ունեմ երկնքում և երկրի վրա, բայց ես անկարող եմ ձեզ դուրս բերել Դժոխքից. ուրեմն, մնացե՛ք այնտեղ»:

Միքելանջելոյին հանդիմանել են, որ նա դիցաբանական Մինոսին, Քարոնին և այլոց ներմուծել է քրիստոնեական սյուժեի մեջ: Համաձայն եմ, որ ճշմարտացիությունը փոքր-ինչ խաթարվում է այդ անտեղի խառնուրդից. բայց հարկավոր չէ դա այդքան կարևորել նմանօրինակ գեղանկարչական գործում. ճշմարտացիությունը տվյալ դեպքում այնքան էլ անհրաժեշտ չէ: Նկարիչն այս պարագայում թերևս հետևել է ոչ այնքան իր, որքան ժամանակի ճաշակին: Դիցաբանությունը, որ մեզ համար ծեծված ոլորտ է, այն ժամանակ կրել է նորույթի ողջ արժանիքը: Դանտեն արդեն տվել էր այդ խիզախության օրինակը, և Միքելանջելոն` նրա կրքոտ երկրպագուն, կարողացել է առանց տատանվելու հետևել այդ օրինակին: Քարոնն իր նավակով, հոգիները, որոնց վանում է նա իր սարսափելի թիակով, – այդ ամենն առկա է «Աստվածային կատակերգության» մեջ:Ոչինչ այնքան ավելի բանաստեղծական չէ, որքան նման փոխադրումը արվեստի այլ լեզվով: Դժոխքի ուղեկցորդի սաստիկ մոլեգնանքը` ՙil nocchier della livida palude»¹⁵, և նրա գործակից սարսափելի դևերը` լցված չարությամբ ու զարհուրանքով, մի սարսռազդու տեսարան են ներկայացնում: Այդ դևերն իրենց կատաղությունը բոլոր ձևերով թափում են երկնային ցասմամբ իրենց ճանկն ընկած թշվառ զոհերի վրա, և անգամ Աստված, այն է` Քրիստոսը, այդ գեղանկարի մեջ սոսկ վրեժխնդրությամբ այրվող և ողորմածության ոչ մի նշույլ չունեցող տեսք ունի: Բռնադատող բազկով նա անվերջանալի տանջանքների գիրկն է ուղարկում խեղճ ադամորդիներին, որոնց այլևս ոչինչ չի կարող փրկել սարսափելի դատավճռից: Միքելանջելոն չէր կարող Աստծուն պատկերել որպես գթառատ Տիրոջ, որը ներողամիտ է թույլ արարածների վիրավորանքների հանդեպ: Նրա պատկերացմամբ, Հիսուսն այլևս մեր մեղքերի քավության նպաստող զոհը չէր: Դա մի անողոք դատավոր է, անտարբեր` այն միլիոնավոր հուսալքված դատապարտյալների սոսկալի վայնասունին, որոնք զուր աղերսում են նրան կամ ցավագնորեն ջղաձգվում իրենց դահիճների մագիլների մեջ:

Քնքուշ զգացմունքներ պատկերելը երբեք բնորոշ չի եղել Միքելանջելոյի հանճարին: Իր այդ գործում, ավելի քան մյուսներում, նա լայն ասպարեզ է տվել սարսափազդու պատկերների հանդեպ իր հակումին: Արվեստագետի երևակայությունը, որ շարունակ մթագնել է մարգարեների գրքերն ընթերցելով, նրան մատուցել է սոսկ ահարկու կերպարներ, իսկ մենությունը, որին հաճույքով տրվել է, առավել խորացրել է նրա մելամաղձոտ հոգեվիճակները: Մի այդպիսի մռայլ անկումային պահի, երբ մեն-մենակ է եղել, խուսափելով ընկերների շրջապատից, նա իր աշխատանքի ավարտական փուլին մոտենալիս հանկարծ տախտակամածից ցած է ընկել և շատ լրջորեն վնասել ոտքը: Այդ դեպքից հետո նրա հոգեվիճակն այնքան է վատթարացել, որ նա լիովին մեկուսացել է` որոշելով ոչ մեկի ոչինչ չասել իր դժբախտության մասին և սպասել մահվան: Մի անգամ նրա դուռն է թակել Բաչչո Ռոնտինին` նրա բժիշկն ու ընկերը և ոչ մի պատասխան չստանալով` ապարդյուն փորձեր է կատարել իմանալու, թե ինչ է պատահել: Ապա մի կերպ, գաղտնի մուտքերով թափանցել է տուն և անցնելով սենյակից սենյակ, վերջապես գտել է մի մութ անկյունում կծկված Միքելանջելոյին, որը տառապել է առավել բորբոքված ցավից` սևամաղձ վհատությամբ համակված: Ռոնտինին մեծ ջանքերի գնով կարողացել է խելքի բերել նրան` փարատելով նրա երևակայությունը պաշարած մռայլ մտքերը և հեռացել է` վերքը լիովին բուժելուց հետո միայն: Միքելանջելոն օրեցօր առավել դժվարահաճ է դարձել իր աշխատանքների հանդեպ: Գրեթե յոթանասունամյա հասակում նա մտադրվել է ստեղծել «Պիետա» անվամբ մի նոր մարմարե խմբաքանդակ: Դա նրա նախասիրած սյուժեներից է եղել, ուստի և նախկին երիտասարդական ավյունով է ձեռնարկել այդ գործը: Ցավոք նրա օգտագործած մարմարը եղել է շատ կարծր և բազում միջներակներով լի, ուստի և հատելիս կայծեր է արձակել: Բայց նա երկար ժամանակ համառել է` հակառակ իր սովորույթին` հեշտությամբ հրաժարվել գործից, երբ որևէ խոչընդոտ է ծագում: Ի վերջո նրա համբերությունը տեղի է տվել, և նա ջարդել է արածը: Նրա գործուն միտքը մղել է անդուլ աշխատանքի, բայց նրան մշտապես համակել են հուսալքության պահերը, և այդ ծանր հոգեվիճակին գումարված բարեպաշտական խոհերը նրան մղել են ապարդյուն և ափսոսելի համարել այն ամենը, ինչը չի ընծայաբերել Երկնքին: Ստորև կբերեմ միայն նրա սոնետներից մեկը, որը հրաշալիպարզությամբ պատկերում է նրա այդ հոգեվիճակը. դա հանրահայտ գործերից է. բայց կան նաև բազմաթիվ այլ նույնքան հուզիչ քերթվածներ, որոնք, սակայն, այնքան ինքնօրինակ ոճով են գրված և այնքան նրբիմաստ են, որ հնարավոր չէ համարժեքորեն թարգմանել¹⁶.