Միքելանջելո
Բազում ոտանավորներ են հորինվել այդ արձանների մասին: Բոլոր առիթներով բանաստեղծություններ գրելը, որ դեռևս մարմաջի պես շարունակվում է Իտալիայում, այն ժամանակ արդեն շատ տարածված է եղել: Միքելանջելոն մի օր հետևյալ քառատողն է գտել «Գիշերը» արձանի տակ:
La Notte che tu vedi in si dolci atti
Dormir, fu’ da un angelo scolpita
In questo sasso: e perche‘ dorme ha vita.
Desta la se no’credi, e parleratti.
«Այս գիշերը, որ տեսնում ես քնած` այնքան քաղցր մենության մեջ, հանված է մարմարից մի հրեշտակի ձեռքով: Նա ողջ է, քանզի ննջում է. արթնացրո՛ւ, եթե կասկածում ես, և նա կխոսի քեզ հետ»: Միքելանջելոն մեծահոգաբար գրել է հետևյալ պատասխանը.
Grato m’e՛ il sonno, e piu‘ l’esser di sosso
Mentre՛ che il danno e la vergogna dura;
Non veder, non sentir m’e՛ gran’ ventura:
Pero non mi destar; deh! parla basso.
«Քաղցր է ինձ համար ննջել և առավել ևս` լինել մարմարե: Չտեսնել, չզգալ` երջանկություն է այս ստորության ու անարգանքի ժամանակներում: Ուրեմն, մի՛ արթնացրու ինձ, աղաչում եմ քեզ. ցածրաձա~յն խոսիր»:
Այս զուտ ռոմանական ինքնօրինակ բողոքից երևում է, որ նա ներքուստ հարկադրված է եղել իր հանճարն ի սպաս դնել մեծարելու համար բռնակալների ընտանիքի աճյունները:
Կղեմես VII-ը մահից առաջ պատվիրել է Միքելանջելոյին նկարազարդել Սիքստինյան կապելլայի խորանի ողջ ետնապատը: Նա խնդրել է արվեստագետին պատկերել այնտեղ Ահեղ դատաստանը: Այնուհետև Պողոս III պապը եռանդագին հետևել է իր նախորդի այդ ծրագրին և ամեն կերպ նպաստել Միքելանջելոյին ձերբազատվելու Հուլիուս II-ի դամբարանի անվերջանալի աշխատանքներից: Այդ դամբարանում, որն ամենայն մանրակրկիտությամբ հարյուր անգամ արդեն վերամշակվել էր կտակակատարների բծախնդրության պատճառով, մեծ արվեստագետի համար դարձել էր սոսկ հոգու պարտք, որը նա իբրև պատվախնդիր մարդ ցանկացել է մարել, մինչդեռ իր հանճարն արդեն լիովին սառել էր և կորցրել հետաքրքրությունն այդ գործի նկատմամբ: Պապին խորհուրդ են տվել, որ ՙԱհեղ դատաստանը՚ նկարվի յուղաներկով: Սեբաստիանո դել Պիոմբոն պնդել է, որ այդ ժանրը շատ ավելի արդյունավետ կլինի: Նույնիսկ պատը նախապատրաստվել է համապատասխան ձևով. սակայն Բուոնարրոտին հստակ հայտարարել է, որ առաջվա պես կնկարի միայն որմնապատկեր և չի նահանջի իր որոշումից: Նա հաճախ կրկնել է, որ յուղաներկ նկարչությունը լավ է միայն կանանց կամ ծույլերի համար:
Միքելանջելոն վաթսունին մոտ էր, երբ սկսել է այդ գործը: Սովորաբար դա խոշոր աշխատանքներ կատարելու տարիք չէ, հատկապես` որմնանկարչություն, որ պահանջում է շատ հետևողականություն և մեծ կամքի ուժ: Նա կատարել է նախանկարները (կարտոններ12) և իր իսկ ձեռքով առաջին շերտը դաջել պատին, որն սպասել է նրա ծերության գլուխգործոցին:
Խենթություն կլինի փորձել հանգամանորեն նկարագրել այդ ստեղծագործությունը: Մենք նաև շատ հեռու ենք նրա մասին պատկերացում տալու հնարավորությունից` ձեռքի տակ ունենալով ընդամենը մի խիստ անկատար փորագրանկար: Ուստի ստորև կներկայացնենք միայն նրա ընդհանուր տեսքը:
Պատն ունի քառասուն ոտնաչափ լայնություն և հիսուն ոտնաչափ բարձրություն: Միքելանջելոն տեղադրել է իր պատկերած խմբերն այնպես, որ Քրիստոսը գրավում է կոմպոզիցիայի գրեթե վերնամասը. նա ոտքի վրա է` շրջված դատապարտյալների կողմը, որոնց ուղարկում է դեպի հավերժական կրակը: Նրա կողքին Տիրամայրն է, որը բացահայտորեն որոշ կարեկցանք է արտահայտում այդ տարաբախտների հանդեպ. բայց դա գրեթե աննկատելի է համընդհանուր էգոիզմի մթնոլորտում, ուր ամեն ոք մտածում է իր գործերի մասին և ավելի տարված է դրանով, քան իր մերձավորների ճակատագրով: Սրբերն անգամ երկյուղած խմբվել են Գերագույն դատավորի շուրջը: Սուրբ Պետրոսը ցույց է տալիս դրախտի բանալիները, սուրբ Լավրենտիուսը` իր չարչարանաց գործիքը հանդիսացած երկաթե տապակը, սուրբ Բարդուղիմեոսը, դանակը ձեռքին, ցուցադրում է իր պլոկված մաշկն ու մորթազերծ անդամները. նա Քրիստոսին է հառել իր խստաշունչ ճակատը և կարծես ասում է. «Մի՞թե քեզ համար չեմ այսքան տառապել. լուծի՛ր վրեժս իմ դահիճներից»: Գալով Ադամին ու նահապետներին, ապա նրանք նման են այն գործող անձանց, որոնց չի վերաբերում խաղարկվող տեսարանը: Երանելի հոգիների խմբերը շնորհավորում են միմյանց երջանկանալու համար: Երկու ընկերներ հետմահու վերագտել են իրար ու գրկախառնվել:
Դատավորի ոտքերի մոտ յոթ հրեշտակներ են, որոնց մասին խոսում է սուրբ Հովհաննեսը: Նրանք փչում են իրենց ճակատագրական շեփորները, որոնց հնչ յուններն աճյուններից հարություն են տալիս մեռյալներին: Վերջիններս ելնում են շիրիմներից` կիսով չափ ծածկված իրենց պատանքներով. նրանց չորացած ոսկորները նորից սկսում են պատվել մկաններով. փոշոտ գանգերի վրա սկսում են վերստին կենդանանալ աչքերը: Ոմանք լույսին վերադառնալուց ուժգին ցնցվելով` պառկած են դեռ ու չեն շարժվում` տակավին դարավոր քնից լիովին ընդարմացած: Մյուսները բացելով շիրմաքարերը` ոտքի են ելնում` սարսափով անսալու դատավճռին: Մաքուր հոգիները մեղմորեն օդ են բարձրանում, մինչդեռ մեղավորներն իրենց հանցանքների ծանրության տակ կքելով` իջնում են անհատակ խորխորատները, ուսկից ձգտում են փախչել դեպի երանելիները, բայց ընկնում են չարքերի ճանկն ու մատնվում հավիտենական տանջանքների: Այստեղ է Քարոնն իր նավակով, և սատանաները դեպի նավակն են հրմշտում մեղավորներին, և նրանք, ինչպես Դանտեն է ասում, «ցանցում բռնված թռչունների նմանակ նետվում են նավակի մեջ մի առ մի» կամ «աշնանն, ինչպես տերևները ծառերի մեկիկ-մեկիկ ցած են թափվում, մինչև որ հողն ընդունի ողջ պճնանքը ճյուղերի»: Քարոնի կողքին Մինոսն է կանգնած` դատելու համար մեղավորներին և ուղարկելու Դժոխքի տարբեր պարունակներ: Նրանց, ովքեր ուզում են փախչել, բռնում են դևերի արյունոտ ժանիքները, որոնք մխրճվում են նրանց մեջքի ու կոնքերի մեջ. զարհուրելի մի սատանա կախվել է մեկի ոտքերիցև շուռ տալով նրան մեջքի վրա` դաժանորեն բզկտում է: Քավարանն այդժամ դատարկվում է, քանզի այնտեղ տանջահարվողները գնում են տեղեկանալու իրենց վերջնական դատավճռին, և մոլեգնած դևերին մնում է միայն կրճտացնել ատամներն ու խոշտանգել իրենք իրենց:
Ամեն մի ոճիր ունի իր պատիժը: Յոթ հիմնական մեղքերը պատկերված են դևերի կերպարանքով, որոնք անդունդն են քաշում մեղավորներին: Միքելանջելոն չի երկնչել այդ ոճիրներից յուրաքանչյուրն ու դրանց պատիժը բնութագրել այնպիսի եղանակով, որ միանգամայն զերծ է պուրիտանական ամոթխածությունից: Եվ ո՞վ կարող է անպարկեշտության կամ ցինիզմի մասին մտածել նման ոճով ներկայացված այդօրինակ սյուժեի պարագայում. մի չափազանց լուրջ ոճ, որ առհասարակ կարող է լինել արվեստի մեջ:
Պատկերված տեսարաններին զուգահեռ ներկայացված է մի արտառոց պայքար, որ ընթանում է բարի ու չար հրեշտակների միջև: Չարերը ներքև են քաշում թշվառ զոհերին, իսկ բարիները, ամպերից կախված, պարզել են իրենց ձեռքերը` ջանալով վերև տանել նրանց: Այդ վիճարկելի հոգիների մեջ կան այնպիսիք, որոնք ծածկված են վանականի սքեմով` մոլորեցնելու համար երկնային արդարությանը: Նրանցից երկուսն իրենց կազմվածքից շատ ավելի ծանր են թվում, այնքան, որ մի հրեշտակ անասելի դժվարությամբ է կարողանում բարձրացնել նրանց` կառչելով նրանց ձեռքերից կախված տերողորմյայից: Պետք է ենթադրել, որ նկարի այդ մասում պատկերված են նրանք, ովքեր ո՛չ արատներ ունեն, ո՛չ էլ արժանիքներ, և որոնց մերժում է Երկինքը, «per non esser men belli»13, ինչպես ասում է Դանտեն, քանզի նրանք իրենց հավերժական երանության համար իբրև երաշխիք ունեն միայն հրեշտակների բարի կամքը և հատկապես նրանց զորությունը, որը, սակայն, այնքան մեծ չէ, որպեսզի դիմագրավի բոլոր չարքերի նկրտումներին: Որոշ հրեշտակներ սխոլաստգիտնականների պաշտոն են մատուցում և ամբաստանյալներին ցույց են տալիս այն աստվածային տեքստերը, որոնց հիման վրա դատում են նրանց, և որոնց շատ ուշացումով հաղորդակցվում են նրանք: Հարկավոր է արժանին մատուցել այդ հրեշտակներին, որոնք բնավ նման չեն այն ջերմեռանդ բարեպաշտներին, որ լցված են քինախնդրությամբ և հրճվում են` հանցանքի մեջ բռնելով թշվառ մեղապարտներին: Նրանց հայացքն անթափանց է, ինչպես ինքը` օրենքը, և նրանք սոսկ գործիքներն են այն գերագույն իշխանության, որի առջև իրենք էլ, անշուշտ, դողում են ինչպես մենք: