Ակտիվ չեզոքություն – Կապիտալիզմի և կոմունիզմի հաղթահարումը

Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության ֆենո­մենը աշխարհի համար հանելուկ է դարձել։ Կարելի է ասել, որ այն, ինչ այստեղ գերմանալեզու մարդկանց մեջ է գոյացել, շատ մարդկանց համար մագնիս է՝ մեծ ոճի բանավեճի թեմա։ Եվ եթե այսօր մարդիկ Գերմանիա են գալիս և ինչ-որ բան են դիտում, լինի դա մայր տաճար, եկեղեցի, ռոմանական կամ գոթական ճարտարապետություն, թե արվեստի միջազ­գային մեծ ցուցահանդես են այցելում, ապա իրոք ճշգրիտ դիտարկող հայացքը կարող է եզրակացնել, որ այդ մարդիկ իրականում սոսկ տաճարներ չեն դիտում, նրանք իսկապես այսօր այդ տաճարը դիտում են մի հետաքրքրասիրությամբ, թե ինչ է առաջացել Գերմանիայի այս արևմտյան մասում, որը նրանք չեն կարողանում մեկնաբանել, որի մասին նրանք այս կամ այն կերպ են դատում, որը, սակայն, նրանց այնուամենայնիվ հմայում է, և նրանք հարց­նում են՝ ի՞նչ է դուրս գալիս այդպիսի մի շարժումից, այդպիսի մի իմպուլսից։

Ես այս երկրորդ ասույթից հետո, որն իսկապես մարդուն ամբողջովին ոգեղենացած էակ է դիտում, որն իր մարմնով այլևս չի գտնվում երկրային հարաբերություններում և իր մարմնականը այդ կան­խորոշված մոդելում է թողել՝ ընդհանրապես դրա­նով օբյեկտիվ բնույթ ունեցող հարաբերությունների մեջ մտնելու համար, ինչը ելնելով այդ օբյեկտիվ բնույթից նպաստում է ստեղծվելիքի լիարժեք որա­կին, ճիշտն ասած, իմ մեջ ցանկություն առաջացավ հարցնելու. – «Այդ դեպքում ինչու՞ ենք մենք դեռ ծառեր տնկում»։ Եթե մարդուն տրված է, հոգևոր ուղին բռնելով, այս երկրագունդը լքելու հնարավո­րություն՝ ֆիզիկական, մարմնական սարսափելի դժվարությունների և ծանր տառապանքների մեջ, որ հատկապես մեր ժամանակն է բերել մարդկությանը, էլ ի՞նչ իմաստ ունի ծայրահեղ ջանքերն ուղղել այն բանին, որն ամբողջապես մարդկային էակի ֆիզի­կական մասին է պատկանում։ Ես ուզում էի այս կետը սոսկ նշել, որպեսզի հետո ասեի, թե մարդու հենց հոգևոր ապագայի համար ֆիզիկականը նախա­պատրաստելուց բացի ուրիշ այլ միջոց չկա, որ­պեսզի գոյանա բուն ոգեղենը։ Այսպիսով, իմ ասույթ­ները, որոնք ուղղված էին մարդկային չափազանց հեռահար ապագային, այստեղ բերվեցին պարզա­բանելու համար, թե որքան կարևոր է ֆիզիկական աշխարհն իր բոլոր դժվարություններով, իր բոլոր տառապանքներով, որոնց առնչվում են մարդիկ և իրենց բոլոր իրական ջանքերով, այնուամենայնիվ, ձգտում են նորից ինչ-որ բան կառուցել այն ամենից, ինչը լիովին արդեն զրկվել է կյանքից ու խեղվել, դա կշարունակի այս մոլորակի էվոլուցիայի ընթացքը, որպեսզի երկրագնդից կարողանա զարգանալ այն, ինչը կարող է միայն երկրագնդից զարգանալ։ Բայց դա միաժամանակ նշանակում է, որ այն ամենը, ինչը ապագայում կկատարվի երկրի վրա մարդկանց միջոցով, ֊քանզի էլ ուրիշ ու՞մ միջոցով այն կարող էր կատարվել, – մարդու ստեղծածն է։ Ողջ ապագա բնությունը, յուրաքանչյուր պահին տնկված ծառը իր մեջ կրում է մարդու հատկանիշները։ Այսուհետև կատարվող յուրաքանչյուր գործ մարդու ստեղծածն է շատ ավելի լայն իմաստով, քան ամենայն անցյա­լում արված բան։ Քանզի ամեն անցյալ այս պահից առաջ, թերևս լայն իմաստով, դեռ եղել է այն, ինչը ոգեշնչող, առաջնորդող ուժերով մարդուն հասցրել է այնտեղ, որտեղ նա ինքնուրույն դարձավ մոտ 200 տարի առաջ, երբ իսկապես մարմնավորվեց երկրա­գնդի վրա՝ սեփական ոտքերով հասնելով այս մոլո­րակին։ Այստեղ ծագեց մատերիալիզմը որպես մտա­ծելակերպ, որպես գիտական մտածելակերպ, Աստծո կողմից միանգամայն լքված մարդուն սեփա­կան ոտքերի վրա կանգնեցնելու համար, որպեսզի նա մատերիայի հանելուկը իր իսկ ուժերով կարո­ղանա լուծել։ Այս կետից սկսած մենք պետք է մի կողմից հասկանանք, թե ինչ սարսափելի արդյունք­ների է հասցրել մարդուն մատերիալիզմը իր ճշգրիտ բնագիտական մտածողության մեթոդով, իսկ մյուս կողմից տեսնենք, թե ինչ ահռելի ունակություններ են առաջացել մարդու մեջ դրա դիսցիպլինացման միջոցով, այս ամենը նախ և առաջ նրա մեջ ինչ-որ բան է գիտակցականացրել, ինչը անվանում են ինք­նագիտակցություն, կամ մարդու «ես»–ի գիտակցու­թյուն։ Այսինքն՝ մատերիալիզմի դեպքում մենք գործ ունենք մի մեծ ու զորեղ բանի հետ, որը պետք է սովո­րենք դատել երկու տարբեր տեսանկյուններից։ Մենք պետք է իրոք այդ մատերիալիզմի գաղտնիքը բացենք։

Այս փուլում, որը կարելի է բնութագրել նաև որպես «մոդեռնի» փուլ, ի հայտ են գալիս անձնավորություններ, մարդկային խմբեր, ժամանակի հոսանք­ներ, ոճեր, խորհրդանիշեր, որոնք կարող են իբրև մեծ հանելուկ ընկալվել, օրինակ, արվեստում։ Այս­պես կոչված մոդեռնում, այսինքն՝ ժամանակակից արվեստում կարելի է գտնել խորհրդավոր հանելուկների մի առատություն։ Բավական է միայն մտածել Մոնդրիանի, Պիկասսոյի, սյուրռեալիզմի, կուբիզմի, Ռուսաստանում՝ սուպրեմատիզմի մասին, և մենք տեսնում ենք, որ առաջանում է մի նորացում՝ կապ­ված ազդանշան տալու հետ, այսինքն՝ հայտնվում են սիմվոլներ, որոնք ինչ-որ բան են մատնանշում, և սա դեռ կարիք ունի լուծման։ Այդ սիմվոլները չեն ենթադրվում իբրև ինչ-որ ոճի տափակ, մոդայիկ նորարարություններ։ Թեպետ մոդեռնը իր շատ հայտնագործություններում ընդունակ է լոկ ոճական նորարարության, այնուամենայնիվ նա ունի նաև մի մեծ հավելյալ արժեք, որը, արվեստի մասին ասված Պիկասսոյի մի նախադասությունում, արտահայտ­ված է հետևյալ կերպ. «Արվեստը նրա համար չէ, որ մեր բնակարաններն ու ննջարանները զարդարի։ Արվեստը զենք է թշնամու դեմ»։ Ո՞վ է թշնամին։ Այստեղ Մոդեռնի ներսում մի վկայություն է արվում արվեստի մարդկային ունակության վերաբերյալ, որ լրջորեն է պետք ընդունել։ Այստեղ ինչ-որ բան է ասվում մարդու մասին, որը նրան ներկայացնում է որպես մեծ միջոցներ ունեցող մեկի։ Եթե ես խոսելու լինեի իմ մասին, ապա կասեի, որ իմ կյանքի որո­շակի մի պահի շատ հեռացա խրթին մտահայեցողություններից, և այն ամենին, ինչը գիտական տերմի նաբանություններում և որոշ գիտական գործառույթ­ներում ինձ ինտելեկտուալ մեծամտություն է թվա­ցել, պարզապես հետադարձ մի հարց ուղղեցի, թե ինչպիսի ազդեցություն են գործել դրանք իմ կյանքի, իմ դասընկերների կյանքի վրա՝ դպրոցում, իմ պատերազմական ընկերների կյանքի վրա՝ պատե­րազմում, իմ ուսանողական ընկերների կյանքի վրա՝ համալսարանում։ Չէ՞ որ ես տեսել եմ, որ այդ մար­դիկ տարվել են ինչ-որ բանով, և սա դեռ մանկու­թյունից է նկատելի եղել։ Ես նկատել եմ, որ ինչ-որ բան ավարտվել է տարաբնույթ, բայց անընդհատ աճող ընդունակությունների առումով։ Ես ծանոթա­ցել եմ շատ ընդունակ, հանճարեղ մարդկանց հետ։ Եվ կարծում եմ, թե այս խնդրին պետք է միանա նաև այն հարցը, որ նման բանը բնականաբար երբեք չի ավարտվում և որ մարդկանց մեջ սկզբունքորեն ապրում է ինչ-որ բան, որը զարգանում է։ Իսկ թե որքան կարող է այն զարգանալ, ապա դրան բնա­կանորեն, այսինքն՝ ելնելով առարկայից, նման դիտարկումից հետո անհնար է սահմաններ դնել։ Այսպիսով, բոլոր այն պատկերացումները, որոնք որպես գաղափարախոսություններ առկա են մո­դեռնում, ես դիտել եմ իբրև այդ դարաշրջանի ավարտ, քանզի այդ գաղափարախոսությունները ի վիճակի չեն եղել ըմբռնելու զարգացման գաղա­փարը, այսինքն՝ ընդունելու առհասարակ մարդկա­յին էություն հասկացությունը և նրա կենսաբանա­կան դրվածքը ծնունդի և մահվան միջև, այսինքն՝ այն, ինչը թերևս պետք է այնուհանդերձ մատնանշի մոդեռնում առկա ազդանշանը ու խորհրդանշի աշխարհը, ինչպես և Պաբլո Պիկասսոյի այն մի արտահայտությունը՝ թե դա պարզապես մարդու՝ մեկ ուրիշ վարպետության անցնելու շեմն է։ Երբ ես մոդեռնում դեռևս արձանագրում եմ այս տար­բերությունը, թե արվեստը մի բան է, որը կյանքի հետ իրականում կապ չունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի ներգործել այդ կյանքի հարաբերությունների վրա և որ մոդեռնի ճիշտ այս փուլում է առաջացել այն, ինչը ձևավորել է պետության մեր նոր հաս­կացությունը, կուսակցությունների հասկացությունը, ի հայտ բերել ժամանակակից բնագիտությունները, տվել անձնավորություններ, որոնք, ճիշտ է, կարոացան չափազանց հետաքրքիր փորձեր դնել շեմային այս իրադրության վրա, մի իրադրություն, որի մեջ սակայն, ասեմ ուղղակի, ինքնին արվեստի հասկացության, ունակության, ստեղծագործականության ըմբռնման դրվածքը պարզապես որոշակի կետից առաջ չի գնացել, ապա սա կապված է մի մշակութային պատկերացման հետ, ինչը մոդեռնին է պատկանում, այսինքն՝ մատերիալիզմին, միակող­մանի գործող, ճշգրիտ բնագիտական մտածողու­թյան ժամանակին, և, ուրեմն, չէր կարող ընդհանրա­պես ըմբռնել կյանքն իր լայն իմաստով, կյանքից հետո՝ հոգին, ավելի լայն իմաստով, հոգուց հետո՝ ոգին, էլ ավելի ընդգրկուն իմաստով, ոգուց հետո՝ ոգու ավելի բարձր մակարդակները։ Եվ այդ պատ­ճառով ինձ համար վերապրելի դարձավ, որ այդ մոդեռնը իր ազդանշաններով նշանակում է ոչ այլ ինչ, քան մարդուն տրված շեմ՝ բոլորովին այլ մի զորության տանող, այսինքն՝ արվեստի բոլորովին այլ մի գաղափարի, որը պետք է իր ոգեղեն զորությամբ հանդերձ համապատասխանի այդ տեսակ մարդուն։ Դա կլիներ արվեստի մարդաբանական հասկացություն։ Այսինքն՝ պատ­մական պրոցեսի տրամաբանությունը կապված մարդու ընդունակության հետ, հասկացվում է մոդեռնի ներսում իր գաղափարախոսություններով և միակողմանիություններով հանդերձ։ Այն թույլ է տալիս իրեն տրամաբանորեն տեղափոխել մարդա­բանական շրջանակներում արվեստի և ընդունա­կության այդ հասկացության հետագա մետամոր­ֆոզի մեջ։ «Մարդաբանական շրջանակներ» ասելով այստեղ նկատի ունենք մարդաբանական այդ դաշտի բոլոր պարամետրերի հետ հարաբերվածությունը։ Իսկ դա շատ կոնկրետ և ռեալ նշանակում է, որ յուրաքանչյուր մարդ արվես­տագետ է։ Մարդը նկարագրելի է սոսկ որպես ընդունակությունների կրող։