Բանավեճ

Յոզեֆ Բոյս

Ունկնդիրներից մեկը հարցնում է լուսավորության ժամանակաշրջանի սկզբի մասին և թե ինչպիսի ազդեցություն է այն ունեցել Մարքսի ի հայտ գալու վրա, և վերջապես թե դրա շնորհիվ ինչ հակադրություններ են գոյացել միապետության ե կայսրության հանդեպ։

«Նախ սա հսկայական մի փաթեթ է, որ պետք է մշակվի շատ հանգիստ ու երկար զրույցներում։ Բայց լուսավորության մասին թերևս պետք է ասել, որ մարդու պարագայում դրանով ոչինչ չի լուսա­վորվել, որ միայն մի բան է լուսավորվել մի դաշտում, ինչը ինքն իրենով է լուսավորում, եթե մարդ տրամա­բանորեն և հետևոդականորեն է գործում դրանում։ Եթե մեկ անգամ սկսում են չափել, թե որքան մեծ է ինչ-որ բան, որքան է կշռում և թե ինչպիսի միա­վորներով այն կարելի է որոշարկել, ասենք, ֆիզի­կական օրինաչափությունների սահմաններում, ապա շարունակում են այդ տրամաբանությամբ և լուսաբանում ինչ-որ բան, ինչը ակամայից ինքն իրե­նով է լուսաբանվում։ Եթե դա անում են՝ զսպելով իրենց, այսինքն՝ իբրև մտածող մարդ լրիվ պասսիվանում են և միայն տրամաբանական քայլերով առաջանում, – ինչը ճշգրիտ, բնագիտական մտածո­ղության մեթոդն է, ըստ որի մարդն իբրև մտածող էակ միանգամայն պասսիվ է դառնում և լոկ արտաքին, տրամաբանական համակարգ է գործի մեջ դնում և միանգամայն անհաղորդ է մնում (նա պետք է այդպիսին էլ լինի այդ դաշտում), –  այնուհետև լու­սաբանվում է այդտեղ այն, ինչը մենք ֆիզիկայում, քիմիայում և այլն, բնության նյութական օրենքների կապերի ցայսօր ձեռք բերված իմացություն ենք ան­վանում։ Ես չհասկացա, թե Դուք ի՞նչ նկատի ունեք կայսրություն ասելով»։

Ունկնդիրն ավելացնում է, որ Բիսմարկը սոցիալիս­տական իդեաների դեմ էր տրամադրված ն որ առաջին համաշխարհային պատերազմընորից ամեն ինչ հարթեցրեց։

Բոյս.

«Այստեղ հավանաբար բավարար կլինի ասել, որ ես չեմ փորձել խոսել սոցիալիստական այդ գաղա­փարների մասին։ Քանզի չէ որ հենց դրանք բերեցին այս քաոսին, երկընտրանքին, որում մենք այսօր գտնվում ենք արտաքին բնության ավիրման, մարդու հոգևոր բնության ավիրման հետ մեկտեղ։ Այդպես ամեն ինչ ավարտվեց։ Սոցիալիզմի այդ ըմբռնումը, այսինքն՝ այն կարելի է անվանել սոցիալական շարժման պատմություն, անկասկած շատ հե­տաքրքրական և ուսանելի պատմություն է։ Սակայն շատ շուտով մտածողության սխալների, ճանաչո­ղական սխալների պատճառով, քանզի դրանք մա­տերիալիստական ինքնասահմանափակումից են գոյանում, նրանում առաջացան սոցիալականի աղավաղված պատկերներ, որոնք հանգեցրին սովե­տական ցենտրալիզմին, մարդկային աշխատանքում մարդկային ազատության իմպուլսի իր լիակատար բացառմամբ։ Ի՞նչ գործ ունի Բիսմարկն այստեղ, ես հիմա չգիտեմ։ Նա անտարակույս ևս հաստատ չգի­տեր։ Յուրաքանչյուր ոք այսօր այստեղ դահլիճում ավելի հաստատ գիտի, քան Բիսմարկը»։

Ծիծաղ։

«Իհարկե պետք է ասել, որ մարդկանց գլխին նաև շատ բան է կուտակված։ Ֆրանսիական հեղափոխությունից ի վեր զարգացումն այնքան արագ է կատարվել, որ այսօր կարելի է ասել՝ Գյոթեին, Շիլլերին կամ Նովալիսին անտիկ աշխարհից, Սոկրատեսից բաժանող հեռավորությունը չէ, որ շատ ավելի փոքր է, քան Գյոթեի և արդի ժամանակների միջև ընկած հեռավորությունը։ Գյոթեն, Նովալիսն ու Շիլլերը, ըստ էության, դեռ մի աշխարհում էին, որը շատ նման էր անտիկ աշխարհին։ Այնտեղ իրա­կանում գրեթե ոչինչ չէր փոխվել։ Գյոթեի և Շիլլերի ժամանակներում մարդիկ գրեթե ապրում էին այդ նույն պայմաններում։ Կային ձիեր՝ անվակառքով, կար կառք՝ վրան կառապանով։ Դա կար արդեն հռոմեական խաղասպարեզում կամ թերմոֆիլներում։ Պետք է մեկ անգամ պարզ դառնա, թե նյութի հետ բախվելու շնորհիվ ինչպիսի զորեղ պայթյունով կատարվեց գիտակցության ընդլայնումը դեպի ճշգրիտ մեթոդիկա, – ես դա անվանում եմ մարդու լիակատար մարմնավորման պրոցես, – թե որքան պայթյունային եղավ զարգացումը հետո և թե որքան մենք պիտի զգուշանանք, որ դա այժմ հաջող ընթանա, ասենք միանգամայն նաիվորեն՝ հաջող ընթանա»։

Կին ունկնդիրներից մեկի միջանկյալ հարցը՝ թե ինչու է նա՝ Բոյսը, այդ իրադրությունն անվանում «լիակատար մարմնավորում»։

Բոյս.

«Որովետև այնտեղ մարդն առաջին անգամ բոլո­րովին միայնակ է ինքն իր հետ։ Հին ուժերը սպառվել են։ Վերջապես, չէ՞ որ գերմանական կայսրերը ևս, ասենք Օտտո III-ը կամ Հոհենշտաուֆենները մա­սամբ դեռ իսկական դրածո առաջնորդներ էին Աստծո ողորմածությամբ։ Իրականացավ հասարա­կության մեջ մարդու առաջնորդությունը առանձին անձանց կողմից։ Սա կարելի է ավելի հստակորեն տեսնել, եթե վերադառնանք բուրգերին, որտեղ դեռ միայն ոգեշնչողն (Inspirator) է հայտնի, որտեղ ժո­ղովրդից ոչինչ չի մնացել բուրգերի փաստաթղթե­րում։ Դեռ միայն ոգեշնչողն է տեսանելի, առաջնորդն ինքը։ Մնացած ամեն բան անհետացել է։ Դա տես­նում ենք նաև Մովսեսի պարագայում։ Եթե սովորում ենք ընթերցել մարդկային գիտակցության պատմու­թյունը, տեսնում ենք, որ այդ Մովսեսն էլ է արդեն ինչ– որ բան իրագործել մատերիալիզմի ուղղությամբ, պարզապես հրեական պատմությունը, որ մի տեսակ ինքնուրույնության պրոցես է, արտահայտված է, իհարկե, Սինա լեռան այդ երկխոսությունում, երբ նա վերևից տեղեկացավ, թե ինչպիսին պիտի լինի սոցիալական օրգանիզմը»։

Կին ունկնդիրներից մեկը ցանկանում է իմանալ, թե այսօր ինչ է հայտնի հոգու մասին, եթե Ֆրոյդը, ինչպես ասվեց, այդ մասին ոչինչ չի ասել։

Բոյս.

«Այո, հոգու մասին քիչ բան գիտեն, ես ընդունում եմ դա։ Կան իհարկե մարդիկ և ուղղություններ ժամանակի մեջ, որոնք հոգու մասին թերևս ավելի ընդգրկուն գիտելիքներ ունեն, որոնք ուրեմն հոգու հետազոտությամբ են զբաղվել, ինչը ստորերկրյա տիրույթում թաքնված կարմիր թելի պես ձգվում է ժամանակի միջով և որոշակի տրադիցիա է ունեցել։ Գյոթեն, օրինակ, շատ բան գիտեր հոգու մասին, չնայած այդտեղ անպայմանորեն շարունակ չի խոս­վում հոգեբանությունից, – իզմից։ Նրա ողջ ստեղծա­գործությունը թերևս միաժամանակ նաև մարդկային հոգևոր էության նկարագրություն է։ Գյոթեն ձեռ­նադրված էր (eigenweiht) հոգու այդ հարցերում։ Նա ջանք էր թափում դրա համար, նա ընդգրկուն պայ­քարի մեջ էր դրա համար, Նովալիսը՝ նույնպես։ Մենք Նովալիսին էլ ենք համարում մեծ հոգեբան և հոգեհետազոտող։ Եվ մենք տեսնում ենք մեր արդի ժամանակների ամենամեծին, դա Ռուդոլֆ Շտայներն է, որը մարդկային հոգու մասին խոսել է ընդգրկուն ձևով՝ ներառելով մարդկային աշխա­տանքի բոլոր ոլորտները։ Պետք է բնականաբար մեկ անգամ ականջ դնել։ Ես կարծում եմ, որ շատերը մտածում են, թե մարդկային հոգու մասին ինչ-որ բան իմանալու համար պետք է իրենց մեջ խորա­սուզվեն։ Սակայն Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեին արդեն իսկ պարզ էր, որ դա այդպես չէ, որ մարդու հոգին անհնար է տարանջատել մնացած բոլոր հոգիներից։ Նա գիտեր, որ մարդն իրեն այլևս չի կարող ինքն իր մեջ ճանաչել։ Իր ապրած ժամանակաշրջանում դա արդեն իսկ պարզ էր նրա համար։ Նրան պարզ էր, որ մարդն իրեն կարող է ճանաչել միայն ուրիշի մեջ։ Ոչ միայն ուրիշի, այսինքն՝ սոցիալական կամ սիրային առումով, այլև սիրային առումով աշխարհի մնացած բոլոր տրվածությունների մեջ՝ քարերի (Mineralien), բույսերի, աստղերի, կենդանիների, բնության, որ, երբ մարդը ներսուզվում է այդ բնության մեջ, այնտեղ տեսնում է ինքն իրեն։ Տակավին Նովալիսն էր, որ ասել էր այդ՝ Սաիսի գաղտնիքը. «Ես եմ անցյալը, ներկան և ապագան։ Ոչ մի մահկանացու երբևէ չի բարձրացրել իմ քողը»։ Եվ այդտեղ մի բանաստեղծություն կա մի մարդու մասին, որը վարժանքի ուղին անցնելով՝ բարձրացնում է քողը, այնուհետև բանաստեղծությունում ասվում է՝ «Ու ի՞նչ տեսավ նա, օ՜ հրաշք … ինքն իրեն»։ Այսինքն՝ դա ձեռքբե­րումի, վարժանքի խնդիր է։ Իսկ հետո բնականաբար կարելի է նաև վերցնել այն, ինչը հետաքրքիր է Ֆրոյդի գործերում։ Չէ՞ որ նման միակողմանիու­թյունները այնքան էլ սխալական չեն, որ չնչին իսկ ճիշտ բան չլինի նրանցում»։