«Պատկեր և բառ» և «Համր պոեզիա և կույր նկարչություն»
Վ. Յ. Թ. Միթչել
Միտթչելը (ծն. 1942) «Critical Inquiry» հանդեսի խմբագիրն է, ղեկավարում է Չիկագոյի համալսարանի անգլերեն լեզվի և գրականության ամբիոնը, նույն համալսարանի Արվեստի և դիզայնի կոմիտեի անդամ է: Այս հատվածները քաղված են նրա «Iconology: Image, Text, Ideology» (1986) գրքից: Ուսումնասիրությունն անդրադառնում է եղանակներին, որոնցով մտածվում, գրի են առնվում և խոսվում են պատկերները: Վերբալի կամ վիզուալի առաջնությանը վերաբերող իրարամերժ պնդումները եղել են մոդեռնիստական կրիտիցիզմի ամենաանպտուղ ուղեկիցները: Այնտեղ, որտեղ արժևորվել է «անաղարտ աչքը», «գրականը» առերևույթ անարգվել է: Միթչելի աշխատությունը ուշագրավ է իր թեզի առումով, ըստ որի վերբալի և վիզուալի միջև գծված սահմաններն ունեն պատմական և գաղափարաբանական պատճառ և, հետևաբար, բաց են հետազոտության առաջ:
Պատկեր և բառ
Այն, որ մենք ընդունում ենք գեղանկարչական պատկերների անխուսափելի պայմանավորվածությունն ու վարակվածությունը լեզվով, չպետք է դասի մեզբազում հետադեմ նշանագետների թվին: Արվեստի ուսումնասիրության առնչությամբ դա պարզապես ենթադրում է, որ վերածնության ut pictura poesis-ի ևարվեստների ցեղակցության պատկերացումը շարունակում է ուղեկցել մեզ: Բառի և պատկերի դիալեկտիկան կարծես հաստատուն լինի նշանների այնհյուսվածքում, որը մշակույթը հյուսում է իր շուրջ: Որքա~ն հարուստ է այդ հյուսվածքի նրբին բնությունը, նյութի և հումքի հարաբերությունը: Մշակույթիպատմությունը մի մասով պատմությունն է նկարչական և լեզվական նշանների միջև ծավալված տևական պայքարի հանուն տիրապետող ազդեցության. յուրաքանչյուրը հավակնում է որոշակի իրավունքների «բնության» նկատմամբ, որը հասու է միայն իրեն: Որոշ ժամանակահատվածներում այդ պայքարըկարծես վերափոխվում էր բաց սահմանների երկայնքով ազատ փոխանակման հարաբերակցության: Այլ ժամանակներում (ինչպես, օրինակ, Լեսսինգի«Լաոկոոնի») սահմանները փակվում էին, և հայտարարվում էր սեպարատ խաղաղություն: Այս պայքարի ամենահետաքրքիր և բարդ տարբերակներից էթվում կործանման հարաբերություն կոչվածը, երբ լեզուն կամ պատկերավորությունը նայում է իր ներսը և այնտեղ գտնում իր դարանակալածհակառակորդին: Այս հարաբերության մի տարբերակին հետամուտ է եղել լեզվի փիլիսոփայությունը` սկսած էմպիրիզմի վերելքից, այսինքն` կասկածից, որ բառերից, գաղափարներից անդին մտքի մեջ վերջին հանգման կետը գիտակցության մակերեսին արտաքին փորձի դաջված, պատկերված կամմտածված պատկերն է, տպավորությունը: Այս կործանարար պատկերն էր, որ Վիտգենշտայնը ձգտում էր հեռացնել լեզվից, որից բիհեյվիորիստներըձգտում էին մաքրել հոգեբանությունը և որը ժամանակակից արվեստաբանները փորձում են դուրս նետել հենց նկարչությունից: Ժամանակակիցնկարչական պատկերը, ինչպես «նմանության» անտիկ հասկացությունը, իր ներքին մշակման մեջ վերջին հաշվով բացվում է որպես լեզվական:
Ինչո՞ւ ենք մենք հարկադրված ըմբռնել բառերի և պատկերների պայքարը քաղաքական տերմիններով, ինչպիսիք են, ասենք, պայքար տարածությանհամար, մրցակցող գաղափարախոսությունների վեճ տերմինները… Հակիրճ պատասխանը կարելի է տալ այսպես. բառերի և պատկերներիհարաբերակցությունը ներկայացման, նշանակման և հաղորդակցության ոլորտի ներսում արտացոլում է այն հարաբերությունները, որոնք մենք դնում ենքսիմվոլների և աշխարհի, նշանների և դրանց նշանակությունների միջև: Մենք երևակայում ենք, թե բառերի և պատկերների միջև անդունդը նույնքան մեծէ, որքան բառերի և իրերի, մշակույթի (լայն իմաստով) և բնության միջև: Պատկերը նշան է, որը հավակնում է չլինել նշան` դիմակավորվելով (կամհավատալով, թե իսկապես իրագործվում է) որպես բնական անմիջականություն և ներկայություն: Բառը նրա «այլն» է` արհեստական, մարդկային կամքիկամայական արգասիք, որը խախտում է բնական ներկայությունը` անբնական տարրեր ներմուծելով աշխարհ-ժամանակի, գիտակցության, պատմության մեջ և օտարելով սիմվոլիկ խորհրդածությունը: Այս խզման տարբերակները վերահայտնվում են այն տարբերությունների մեջ, որոնք մենքնկատում ենք այդ նշաններից յուրաքանչյուր տեսակի հենց սեփական փոփոխության մեջ: Այսպես օրինակ` բնական, միմետիկ պատկերը, որը կա՛մնման է նրան, ինչ պատկերում է, կա՛մ կլանում է այն, և նրա նկարչական մրցակիցը` արհեստական, էքսպրեսսիվ պատկերը, որը չի կարող ՙնման լինել՚նրան, ինչ պատկերում է, քանի որ այդ իրը կարող է հաղորդվել միայն բառերով: Կամ օրինակ` բառը, որն իր նշանակության բնական պատկերն է(ինչպես, ասենք, անվանաստեղծության դեպքում), և բառը որպես կամայական նշանակիչ: Պառակտում կա նաև գրավոր լեզվի մեջ` առարկաներինկարների միջոցով ՙբնական՚ գրության և հիերոգլիֆների ու հնչյունային այբուբենի կամայական նշանների միջև: Ի՞նչպես պիտի մենք վարվենքբառային և նկարչական ներկայացման հետաքրքրությունների այս մրցակցության հետ: Ես առաջարկում եմ պատմականացնել այն և մեկնաբանել ոչիբրև նշանների համապարփակ տեսության տերմիններով կազմված հաշտության համաձայնագրի նյութ, այլ պայքար, որը մեր մշակույթիֆունդամենտալ հակասությունները տեղափոխում է հենց տեսական խորհրդածության սիրտը: Հետևաբար նպատակը ոչ թե բառերի և պատկերներիպառակտումը վերացնելն է, այլ տեսնելը, թե ինչ հետաքրքրությունների և ուժերի է այն ծառայում: Այսպիսի հայացքը հնարավոր է մի դիտակետից, որըսկիզբ է առնում բառերի և պատկերների հարաբերակցության մասին որևէ առանձին տեսության համարժեքության նկատմամբ սկեպտիցիզմից, որըմիաժամանակ պահպանում է ինտուիտիվ համոզմունքը, ըստ որի բառերի և իրերի միջև կա ֆունդամենտալ տարբերություն: Ես կարծում եմ, որ, օրինակ, Լեսսինգը միանգամայն իրավացի է` պոեզիան և նկարչությունը համարելով ներկայացման արմատապես տարբեր եղանակներ, բայց նրա ՙսխալն՚ է այդտարբերության պարզաբանումը համանման հակադրությունների տերմիններով, հակադրություններ, ինչպիսիք են բնությունը և մշակույթը, տարածությունը և ժամանակը:
Ո՞ր համաբանությունները կլինեն պակաս կոպիտ, պակաս խաբուսիկ և ավելի հարմար որպես հիմք բառ-պատկեր տարբերության պատմականկրիտիցիզմի համար: Մի մոդել կարող է լինել հարաբերություն երկու տարբեր լեզուների միջև, որոնք ունեն փոխազդեցության և փոխադարձթարգմանության երկար պատմություն: Այս համաբանությունն իհարկե հեռու է կատարյալ լինելուց: Այն անմիջապես փոխադրում է մեր խնդիրը լեզվիոլորտ և նվազեցնում բառերի ու իրերի միջև կապեր ստեղծելու դժվարությունները:
Անգլիական և ֆրանսիական գրականությունները մենք այնուամենայնիվ ավելի լավ կարող ենք կապել իրար, քան անգլիական գրականությունը ևանգլիական նկարչությունը: Մեկ այլ առաջարկվող համաբանություն է հանրահաշվի և երկրաչափության հարաբերությունը. մեկը գործում է հնչյունականկամայական նշանների հետևողական ընթերցման միջոցով, մյուսը` ներկայացնելով համանման կամայական ֆիգուրները տարածության մեջ: Այսհամաբանության գրավչությունն այն է, որ սա նման է նկարազարդ տեքստի մեջ բառի և պատկերի հարաբերակցությանը, և երկու եղանակների միջևհարաբերակցությունը համր թարգմանության, մեկնաբանության, պատկերավորման և զարդարման համալիր է: Այս համաբանության պրոբլեմն այն է, որայն շատ կատարյալ է. այն կարծես առաջարկում է բառի և պատկերի միջև սիստեմատիկ, կանոնավոր թարգմանության անհնար իդեալ: Երբեմնանհնար իդեալը կարող է լինել օգտակար, ամեն դեպքում քանի դեռ մենք ընդունում ենք դրա անհնարությունը: Մաթեմատիկական մոդելիառավելությունն այն է, որ սա առաջարկում է բառի և պատկերի մեկնաբանական և ներկայացնողական փոխլրացում, ուղի, որով մեկի ըմբռնումն ասեսանխուսափելիորեն հղում է դեպի մյուսը: