Նամակներ գերմանացի բարեկամին
Բայց այս հարցում կարելի է հեշտ ապաքինվել. չէ՞ որ ի դեմս ձեզ տեսնում ենք, թե ինչի է հասցնում նման երազանքը, և մենք կրկին զգաստանում ենք, ուղղվում: Եթե հավատայի պատմության ինչ-ինչ ճակատագրականությանը, կմտածեի, թե դուք մեր՝ բանականության կղզյակներիս կողքին եք հայտնվել մեզ ուղղելու, դաս տալու համար: Եվ դա է մեզ տալիս ոգու վերածնունդ, դրանից մենք ավելի լավ ենք զգում:
Բայց մենք դեռ պիտի հաղթահարեինք կասկածը, որի տակ էինք առնում հերոսությունը: Գիտեմ, դուք մեզ համարում եք հերոսությանը խորթ: Եվ սխալվում եք: Պարզապես մենք գործում ենք հերոսություն և արհամարհում ենք այն միաժամանակ: Գործում ենք, քանզի պատմության տասը դարերը մեզ պարգևել են ամենայն ազնվագույնի գիտությունը:
Արհամարհում ենք, քանզի բանականության այդ տասը դարերը մեզ ուսանել են բնականի արվեստն ու արժա- նիքները: Ձեր առջև կանգնելու համար մենք պիտի գայինք շատ հեռվից: Ահա ինչու ենք ետ մնում ողջ Եվրոպայից, որը հարկ եղած դեպքում նետվում էր դեպի կեղծիքը, մինչ մենք իրար անցած որոնում էինք ճշմարտությունը: Ահա ինչու մենք սկսեցինք պարտությունից, և մինչ դուք հարձակվում էիք մեզ վրա, մենք զբաղված էինք մեր սրտերում որոշելով, թե արդյոք լիակատար իրավունքը մեզ է պատկանում:
Մենք դեռ պիտի հաղթահարեինք մարդու հանդեպ ունեցած սերը, խաղաղ ու հանգիստ ճակատագրի մեր ստեղծած պատկերը, այն խորին համոզմունքը, թե ոչ մի հաղթանակ հատուցում չի բերում, մինչդեռ մարդու ամենայն աղճատում ու խեղում անդառնալի է լինում: Մենք պիտի միաժամանակ հրաժարվեինք մեր գիտությունից և մեր հույսից, սիրելու մեր պատճառներից և ցանկացած պատերազմի հանդեպ տա- ծած մեր ատելությունից: Մեկ բառով դա ասելու համար, որը, կարծում եմ, կհասկանաք և որը արտաբերում եմ ես, ում ձեռքը դուք սիրում էիք սեղմել, մենք պիտի լռեցնեինք բարեկամության հանդեպ ունեցած մեր սերը:
Հիմա արդեն սա ի կատար է ածվել: Մենք պիտի մի երկարատև շրջադարձ անեինք և շատ ուշացումով տեղ հասանք: Մի շրջադարձ, որ ճշմարտության հանդեպ եղած կասկածը պարտադրում է կատարել բանականությանը, բարեկամության հանդեպ եղածը՝ սրտին: Այս շրջադարձը փրկեց արդարությունը, ճշմարտությունը դրեց նրանց կողքին, ովքեր վարանումների մեջ էին: Եվ անտարկույս, դրա համար վճարեցինք շատ թանկ: Վճարեցինք ստորացումներով և լռություններով, դառնություններով և բանտերով, մահապատժի առավոտներով, հրաժարումներով, բաժանումներով, հանապազօրյա քաղցով, վտիտ ու հյուծված երեխաներով և վճարեցինք ավելի, քան կարող է պարտադրել ցանկացած պատիժ: Բայց այդպես էր կարգը: Մեզ պետք էր այդ ամբողջ ժամանակը, որ տեսնեինք, թե արդյոք ունենք մարդկանց սպանելու իրավունք, թե արդյոք մեզ թույլատրված էր ավելացնել այս աշխարհի դժնդակ թշվառությունը: Եվ այդ կորցրած ու վերագտած ժամանակը, այդ ընդունված ու հաղթահարված պարտությունը, արյամբ հատուցված այդ կասկածները այսօր իրավունք են տալիս մեզ՝ ֆրանսիացիներիս, մտածելու, թե մենք այդ պատերազմի մեջ մտանք մաքուր ձեռքերով, զոհերի և հանցավոր ճանաչվածների մաքրությամբ և նրանից դուրս ենք գալու դարձյալ մաքուր ձեռքերով, բայց այս անգամ անարդարության և ինքներս մեր դեմ տարած հաղթանակի մաքրությամբ:
Որ մենք կլինենք հաղթող, դրանում դուք մի՛ կասկածեք:
Բայց կլինենք հաղթող շնորհիվ հենց այդ պարտության, այն երկարուձիգ դեգերումների, որոնցով հայտնաբերեցինք մեր հիմնավորումները, շնորհիվ այն տառապանքի, որի անարդարությունը ճաշակեցինք մենք և որից քաղեցինք դասեր: Մենք սովորեցինք ամեն հաղթանակի գաղտնիքը և եթե մի օր չկորցնենք այն, կճանաչենք վերջնական հաղթանակը: Սովորեցինք, թե երբեմն մեր մտածածին հակառակ, ոգին ոչինչ չի կարող անել ընդդեմ սրի, բայց սրին միացած ոգին հավիտենական հաղթանակողն է այն սրի նկատմամբ, որ դուրս է քաշվել պատյանից ինքնանպատակ: Ահա ինչու մենք հիմա ընդունեցինք սուրը՝ վստահանալով, որ ոգին մեզ հետ է: Սրա համար մեզ հարկ եղավ տեսնել մահն ու մահվան վտանգը, իր բանտի միջանցքներով դեպի գիլյոտին գնացող ֆրանսիացի բանվորի առավոտյան զբոսանքը, երբ նա դռնից դուռ անցնելիս արիության էր կոչում իր ընկերներին: Ի վերջո մեզ հարկ եղավ մեր մարմնի խոշտանգումը, որ տեր դառնանք ոգուն: Իսկապես ունենում ես միայն այն, ինչի համար թանկ ես վճարում: Մենք թանկ վճարեցինք և վճարելու ենք դեռ: Բայց մենք մեր համոզմունքն ունենք, մեր փաստարկները, մեր արդարությունը. ձեր պարտությունն անխուսափելի է:
Ես երբեք չեմ հավատացել ինքնանպատակ ճշմարտության ուժին: Բայց արդեն մեծ բան է նշանակում գիտենալ, որ հավասարազոր ուժերի դեպքում ճշմարտությունը տանում է հաղթանակ ստի նկատմամբ: Մենք հասել ենք այդ դժվար հավասարակշռությանը: Եվ այսօր պայքարում ենք՝ հիմք ունենալով այդ նրբերանգը: Նույնիսկ համարձակվում եմ ասել, որ ուղղակի կռվում ենք հանուն նրբերանգների, այն նրբերանգների, որոնք կարևոր են, ինչպես մարդը: Կռվում ենք հանուն այն նրբերանգի, որը տարանջատում է զոհաբերությունը միստիկականությունից, եռանդը բռնությունից, ուժը դաժանությունից, հանուն դեռևս շատ թույլ դրսևորվող այն նրբերանգի, որը զատում է կեղծը ճշմարիտից, մարդուն, որի հետ հույսեր ենք կապում, թուլամորթ աստվածներից, որոնց մեծարում եք դուք:
Ահա թե ինչ էի ուզում ձեզ ասել ոչ թե այս գոտեմարտից դուրս, այլ հենց նրա մեջ: Ահա թե ինչ էի ուզում պատասխանել «դուք չեք սիրում ձեր երկիրը» խոսքին, որն ինձ հետապնդում է դեռ: Բայց կամենում եմ ձեզ հետ լինել շիտակ: Կարծում եմ, Ֆրանսիան կորցրել է իր հզորությունն ու գերիշխանությունը երկար ժամանակով և երկար ժամանակ նրան հարկ կլինի մի հուսակտուր համբերություն, աչալուրջ ընդվզում, որպեսզի վերագտնի հեղինակության իր մասնաբաժինը, հեղինակություն, որ անհրաժեշտ է ցանկա- ցած մշակույթի: Սակայն կարծում եմ, թե նա կորցրեց այդ ամենը անբասիր նկատառումներից ելնելով: Ահա ինչու հույսն ինձ չի լքում: Սա է նամակիս բուն իմաստը: Մարդը, որին հինգ տարի առաջ կարեկցեցինք իր երկրի նկատմամբ այնքան ծածկամիտ լինելու համար, նույն անձնավորությունն է, որն այսօր ուզում է ձեզ ասել, ձեզ և մեր դարաշրջանում Եվրոպայում, ամբողջ աշխարհում ապրող բոլոր մարդկանց. ՙԵս պատկանում եմ մի հրաշալի ու հարատևող ազգի, որն իր մոլորությունների ու թուլությունների երկար շարանի մեջ չի կորցրել իր փառքն ու մեծությունը կազմող գաղափարը, ինչը նրա ժողովուրդն անվերջ, անդադար, իսկ ընտրյալ խավը երբեմն ջանում է ավելի ու ավելի լավ ձևակերպել: Ես պատկանում եմ մի ազգի, որը չորս տարի առաջ սկսել է վերանայել իր ողջ պատմությունը և այժմ ավերակների մեջ հանգիստ ու վստահ պատրաստվում է այլ կերպ կերտել այն ու իր բախտը փորձել մի խաղի մեջ, որին մասնակցում է առանց հաղթաթղթերի: Այս երկիրն արժանի է, որ սիրեմ նրան դժվարին ու պահանջկոտ մի սիրով, ինչ- պիսին իմն է: Կարծում եմ՝ հիմա արդեն ավելի շատ արժե կռվել հանուն նրա, քանզի նա արժանի է բարձրագույն սիրո: