Նամակներ գերմանացի բարեկամին
Խոստովանությունը, որ անելու եմ ձեզ, անտարակույս, ավելի լավ կապացուցի այդ: Այս ամբողջ ժամանակ, երբ մենք համառորեն, լուռումունջ ծառայել ենք սոսկ մեր հայրենիքին, երբեք մեր տեսադաշտից չենք կորցրել շարունակ մեր մեջ առկա գաղափարը և հույսը, որոնք վերաբերել են նաև Եվրոպային: Ճշմարիտ է, հինգ տարի է, մենք չենք խոսել այդ մասին: Բայց դուք դրան անդրադարձել եք չափազանց բարձրագոչ: Այն ժամանակ մենք դարձյալ չէինք խոսում միևնույն լեզվով, մեր Եվրոպան ամենևին ձեր Եվրոպան չէր:
Բայց նախքան ասելը, թե ինչ է նա, ուզում եմ գոնե հավաստել, որ ձեզ հետ կռիվ մղելու մեր պատճառների մեջ (իսկ դրանք նույն պատճառներն են, որոնցով հաղթելու ենք ձեզ) գուցե առավել խորապես ըմբռնվածը այն գիտակցությունն է, որ մենք ոչ միայն տանջվեցինք ու տառապեցինք մեր երկրում, խոցվեցինք կարեվեր, այլև թալանվեցինք, զրկվեցինք մեր ամենագեղեցիկ պատկերացումներից, որոնց այլանդակ ու ծիծաղելի տարբերակը դուք հրամցրիք ամբողջ աշխարհին: Ամենից դաժանորեն տառապում ես այն դեպքում, երբ տեսնում ես, թե ինչպես են ծանակում և աղավաղում այն, ինչը սիրում ես: Եվրոպայի գաղափարը, որ դուք խլեցիք մեր լավագույն մարդկանցից՝ նրան տալով ձեր ընտրած վիրավորական իմաստը, այդ նորոգ ու հզոր Եվրոպայի գաղափարը մեր հոգիներում փայփայելու համար պիտի հանդես բերենք գիտակցված սիրո մեծ ուժ և կարողություն: Մի ածական կա, որ մենք այլևս չենք գործածում, ինչ դուք եվրոպական եք կոչել ստրուկների բանակը, որպեսզի նախանձախնդրորեն պահպանենք մեզ համար իր զուտ իմաստը երբևէ չկորցրած բառը, ինչը հիմա կներկայացնեմ ձեզ:
Դուք խոսում եք Եվրոպայի մասին, բայց այն տարբերությամբ, որ Եվրոպան ձեզ համար սեփականություն է, մինչդեռ մենք մեզ զգում ենք նրա ենթակաները: Դուք սկսեցիք այդպես խոսել Եվրոպայի մասին այն օրվանից, ինչ կորցրեցիք Աֆրիկան: Այդ տեսակ սերը արատավոր է: Այս հողը, որտեղ բազում դարերը թողել են իրենց հետքը, ձեզ համար սոսկ պարտադրված նահանջ է, մինչդեռ մեզ համար՝ սրբազան հույս: Ձեր հապճեպ, հանկարծական կիրքը արդյունք է հուսախաբության ու անհրաժեշտության: Այդ զգացումը պատիվ չի բերում որևէ մեկին, և դուք հիմա կհասկանաք, թե ինչու եվրոպացի անվանը արժանի ամեն ոք այլևս չընդունեց այն:
Դուք ասում եք Եվրոպա, բայց ձեր մտքում դա ռազմական տարածք է, ցորենի ամբար, կենցաղային արդյունաբերություն, կառավարվող միտք: Արդյոք շատ հեռու՞ եմ գնում:
Բայց գոնե գիտեմ, որ երբ դուք ասում եք Եվրոպա, նույնիսկ ձեր կյանքի լավագույն րոպեներին, երբ տարվում եք ձեր իսկ հորինած ստերով, չեք կարողանում չմտածել հլու, հնազանդ ազգերի կոհորտայի մասին, որին տերերի Գերմանիան տանում է դեպի առասպելական ու արնաներկ ապագա: Կկամենայի, որ դուք լավ զգայիք այս տարբերությունը. Եվրոպան ձեզ համար ծովերով ու լեռներով շրջափակված, ամբարտակներով մասնատված, հանքահորերով պատված, հասկառատ դաշտերով ծածկված տարածք է, որտեղ Գերմանիան սկսել է մի խաղ, որի ողջ խաղագումարը իր իսկ ճակատագիրն է: Բայց այդ Եվրոպան մեզ համար ոգու օրրան է, ուր քսան դար շարունակ արարվել է մարդկային ոգու ամենազարմանալի խորհուրդը: Նա այն բացառիկ ասպարեզն է, որտեղ արևմուտքի մարդու պայքարը ընդդեմ աշխարհի, ընդդեմ աստվածների, ընդդեմ ինքն իրեն այսօր հասնում է իր ամենացնցումնալից պահին: Տեսնում եք, մենք չունենք ընդհանուր չափանիշ:
Մի՛ երկնչեք, թե ձեր դեմ կկիրառեմ հին ու մաշված քարոզի կարգախոսներ. քրիստոնեական ավանդապահության կոչ չեմ անի ձեզ: Դա այլ խնդիր է: Այդ մասին դուք նույնպես շատ եք խոսել և Հռոմի պաշտպանների դերը ստանձնելով՝ չվախեցաք տարփողել Քրիստոսին, ինչին նա սկսեց վարժվել այն օրվանից, երբ ստացավ իր մահապատիժն ազդարարող համբույրը: Բայց միևնույն ժամանակ քրիստոնեական ավանդույթը մեկն է այն ավանդույթներից, որոնք ստեղծեցին այս Եվրոպան, և ես կոչված չեմ նրան պաշտպանել ձեր առջև: Այստեղ պիտի լիներ Աստծուն պահ տրված սրտի հակումն ու սերը: Իսկ դուք գիտե՞ք, որ ես որևէ առնչություն չունեմ դրա հետ: Բայց երբ մտածում եմ, թե իմ երկիրը խոսում է Եվրոպայի անունից, և պաշտպանելով մեկին՝ պաշտպանում ենք մյուսներին, այնժամ ես նույնպես դառնում եմ ավանդապահ: Այդ ավանդույթը մի քանի մեծ անհատների և միաժամանակ անկորնչելի մի ժողովրդի ավանդույթն է: Իմ ավանդույթը ունի երկու ընտրյալ՝ բանականություն և արիություն, ունի մտքի իր իշխաններն ու բազմաքանակ իր ժողովուրդը: Ինքներդ դատեք, թե արդյո՞ք տարբերվում է այն Եվրոպան, որի սահմանագիծը մարդկային ինչ-ինչ հանճարն է, իսկ խորունկ, մեծ սիրտը նրա բոլոր ժողովուրդներինը այդ գունավոր գծապատկերից, որ բռնակցելով ստեղծել եք դուք ձեր ժամանակավոր քարտեզների վրա: Հապա հիշեք, թե ինչ ասացիք ինձ մի օր, երբ ծիծաղում էիք իմ վրդովմունքի վրա. «Դոն Կիխոտն իրենից ուժ չի ներկայացնում, եթե Ֆաուստը կամենա նրան հաղթել»: Այն ժամանակ ձեզ պատասխանեցի, թե ո՛չ Ֆաուստը, ո՛չ Դոն Կիխոտը չեն ստեղծվել իրար հաղթելու համար, և արվեստը չի արարվել աշխարհին չարիք բերելու նպատակով: Այն ժամանակ դուք սիրում էիք փոքր-ինչ չափազանցված կերպարները և շարունակեցիք: Հիմա հարկավոր է, ըստ ձեզ, ընտրություն կատարել Համլետի և Զիգֆրիդի միջև: Այն շրջանում ես չէի ուզում ընտրել և մանավանդ չէի կարող Արևմուտքը պատկերացնել ուժի և ճանաչողության հավասարակշռությունից դուրս: Բայց դուք ծիծաղում էիք ճանաչողության վրա, խոսում միայն հզորությունից: Այսօր ես շատ լավ եմ հասկանում և գիտեմ, որ նույնիսկ Ֆաուստը չի օգնի ձեզ: Քանզի մենք իրոք ըմբռնել ենք, որ որոշ դեպքերում ընտրությունն անհրաժեշտ է: Բայց մեր ընտրությունը առավել արժեք չէր ունենա, քան ձերը, եթե կատարված չլիներ այն գիտակցությամբ, որ դա անմարդկային է և որ հոգևոր արժեքները չեն առանձնացվում իրարից: Մենք կարող ենք հետո դրանք վերամիավորել, ինչը դուք չկարողացաք երբեք: Տեսնում եք, շարունակ նույն միտքն է՝ մենք գալիս ենք շատ հեռվից: Բայց դրա համար վճարեցինք բավականաչափ թանկ, որպեսզի հիմա իրավունք ունենանք պաշտպանելու այն: Դա ստիպում է ինձ ասելու, թե ձեր Եվրոպան բանի պետք չէ: Նա ոչինչ չունի միավորելու կամ ջերմացնելու համար: Մեր Եվրոպան համընդհանուր ապագան է, որ շարունակում ենք կերտել բանականության ոգով ի հեճուկս ձեզ:
Շատ հեռու չեմ գնա: Երբեմն պատահում է, որ փողոցի շրջադարձին, կարճատև դադարներին, որ ընձեռում են համընդհանուր կռվի երկարատև ժամերը, մտածում եմ ինձ քաջ ծանոթ եվրոպական վայրերի մասին: Եվրոպան իրոք հրաշալի անդաստան է՝ ստեղծված տառապանքով և պատմությամբ: Ես վերսկսում եմ այդ ուխտագնացությունը, որ արել են Արևմուտքի բոլոր մարդիկ. վարդեր Ֆլորենցիայի վանքերում, կրակովյան ոսկեզօծ գմբեթներ, Հրադշին՝ իր մեռած պալատներով, Ուլտավայի վրայով ձգվող Կարլի կամուրջի ծամածռված արձաններ, Զալցբուրգի նրբագեղ զբոսայգիներ: Օ~, այդ վարդերն ու քարերը, բլուրներն ու բնապատկերները, որտեղ մարդկանց ժամանակն ու աշխարհի ժամանակը իրար են խառնել հինավուրց ծառերն ու արձանները: Հիշողությունս տարրալուծել է այդ հերթագայող պատկերները՝ ստեղծելու համար մեկ դեմք, որն իմ մեծ հայրենիքի դեմքն է: Սիրտս սեղմվում է կրծքիս տակ, երբ մտածում եմ, թե այդ կորովի ու տառապած դեմքի վրա տարիներ շարունակ ընկել է ձեր ստվերը: Եվ սակայն կան վայրեր, որ ես և դուք տեսել ենք միասին: Այն ժամանակ իմ մտքով չէր անցնում, թե մի օր մենք ստիպված կլինենք այդ վայրերն ազատագրել ձեզնից: Պատահում է նաև, բարկության ու հուսահատության որոշ ժամերին ափսոսում եմ, որ վարդերը դեռ աճում են Սան Մարկոյի վանքում, աղավնիները տարմով ճախրում են Զալցբուրգի տաճարի վրա, իսկ կարմիր խորդենիները անվերջ տարածվում են Սիլեզիայի փոքրիկ գերեզմանոցներում: