Նամակներ գերմանացի բարեկամին

Եվ ասում եմ՝ ձեր ազգն իր զավակներից, ընդհակառակը, ստացավ միայն իրեն արժանի մի սեր, որը կույր էր: Ամեն սիրով չես արդարանա: Հենց դա ձեզ մատնեց կորստյան: Եվ դուք, որ արդեն պարտված էիք ձեր ամենամեծ հաղթանակների մեջ, ի՞նչ եք լինելու վրա հասնող պարտության մեջ»: Հուլիս, 1943 թ.

ՆԱՄԱԿ ԵՐԿՐՈՐԴ

Արդեն գրել եմ ձեզ և գրել եմ համոզված տոնով: Մեր բաժանումից հինգ տարի անց ես ասացի, թե ինչու էինք մենք ամենաուժեղը: Պատճառը շրջադարձն էր, որով գնացինք փնտրելու մեր փաստարկները, պատճառը այն հապաղումն էր, որին մղեց մեր իրավասության նկատմամբ դրսևորվող մտահոգությունը և այն խենթությունը, որով կամենում էինք հաշտեցնել այն ամենը, ինչ սիրում էինք: Բայց արժե դարձյալ անդրադառնալ սրան: Արդեն ասացի, թե այդ շրջադարձի համար մենք վճարեցինք թանկ: Ավելի շուտ նախընտրեցինք կարգուկանոնի կորուստը, քան անարդար լինելու վտանգը: Բայց միևնույն ժամանակ այսօր այդ շրջադարձը կազմում է մեր ուժը, և դրա շնորհիվ մենք մոտենում ենք հաղթանակին:

Այո, այդ ամենը ասացի ձեզ և ասացի համոզված տոնով, գրիչս շարժելու ընթացքում առանց բառ ջնջելու: Նաև այն պատճառով, որ այդ մասին մտածելու ժամանակ ունեցա: Մարդ մտորում է հատկապես գիշերը: Երեք տարի է, ինչ դուք գիշեր եք փռել մեր քաղաքների վրա և մեր սրտերում: Երեք տարի է, մենք խավարի մեջ հետամուտ ենք լինում այն գաղափարին, որն այսօր զենքի ձևով հառնում է ձեր դեմ: Այժմ կարող եմ ձեզ հետ խոսել բանականության մասին: Քանզի այսօրվա մեր ձեռք բերած համոզմունքն այնպիսին է, որ նրա մեջ ամեն ինչ փոխհատուցված է, պարզաբանված, իսկ բանականությունը դաշն է արիության հետ: Կարծում եմ, ի մեծ զարմանս ձեզ, դուք, որ բանականության մասին ինձ հետ խոսում էիք հեշտ ու հանգիստ, նկատելու եք, թե այն որքան հեռվից է գալիս՝ հանկարծ վճռելով մտնել պատմության մեջ:

Ահա այստեղ դարձյալ ուզում եմ անդրադառնալ ձեզ:

Ավելի ուշ կասեմ, թե սրտում տեղ գտած համոզվածությունը համենայն դեպս չի լիացնում սիրտը զվարթությամբ: Սա արդեն որոշակիորեն իմաստավորում է ձեզ գրած իմ խոսքերը: Բայց նախ ուզում եմ պատշաճը հատուցել ձեզ, ձեր հիշողությանն ու մեր բարեկամությանը: Քանի դեռ կարող եմ, ուզում եմ անել այն միակ բանը, ինչը դեռ կարելի է անել հանուն մեր մարող բարեկամության. ուզում եմ մեկընդմիշտ պարզություն մտցնել: Արդեն պատասխանել եմ «դուք չեք սիրում ձեր երկիրը» խոսքին, որ երբեմն-երբեմն նետում էիք երեսիս և որի հիշողությունը դեռ չի լքել ինձ: Այսօր ուզում եմ միայն պատասխանել ձեր անհամբեր, անփույթ ժպիտին, որ հանդես էիք բերում բանականություն բառը լսելիս: «Իր ողջ բանականությամբ հանդերձ, – ասում էիք ինձ, – Ֆրանսիան ժխտում է ինքն իրեն: Ձեր մտավորականները իրենց երկրից ավելի նախընտրում են, նայած հանգամանքներին, հուսահատությունը կամ անհավանական ճշմարտության հետամտումը: Իսկ մենք Գերմանիան դասում ենք ճշմարտությունից առաջ, հուսահատությունից վեր»: Ըստ երևույթինդա ճիշտ էր: Բայց արդեն ասացի, որ եթե մենք երբեմն կարծես նախապատվությունը տվել ենք արդարությանը, ոչ թե երկրին, պատճառն այն է, որ ուզել ենք սիրել մեր երկիրը միայն արդարության մեջ, ինչպես կուզեինք սիրել նրան ճշմարտության և հույսի մեջ: Սրանով ենք մենք տարբերվում ձեզնից, մենք պահանջկոտ էինք ինքներս մեր հանդեպ: Դուք գոհանում էիք ձեր ազգի հզորությանը զինվորագրվել, մենք երազում էինք ճշմարտությունը մատուցել մեր ազգին: Դուք բավականանում էիք իրական քաղաքականությանը ծառայելով, մենք մեր ծանրածանր մոլորությունների մեջ տարտամորեն պահպանում էինք պատվի քաղաքականության գաղափարը, որը վերագտել ենք այսօր: Ասում եմ «մենք», ոչ թե մեր ղեկավարները: Ի վերջո ղեկավարը դեռ ոչինչ չի նշանակում:

Այս պահին կարծես նորից տեսնում եմ ձեր ժպիտը: Դուք միշտ չեք վստահել խոսքերին: Ես՝ նույնպես, բայց առավել ևս ինքս ինձ: Դուք փորձում էիք ինձ մղել դեպի այն ճանապարհը, ուր ինքներդ էիք ոտք դրել, և ուր բանականությունը ամաչում էր բանականությունից: Դեռ այն ժամանակ արդեն ես չէի հետևում ձեզ: Սակայն այսօր իմ պատասխանները կլինեն ավելի վստահ: «Ի՞նչ է ճշմարտությունը»-ասում էիք դուք: Անշուշտ, դրա պատասխանը չկա, բայց մենք գոնե գիտենք, թե ինչ է սուտը: Դա հենց այն է, ինչը դուք սովորեցրիք մեզ: «Իսկ ի՞նչ է ոգին»: Մեզ ծանոթ է դրա հակառակը, որը սպանությունն է: «Եվ ի՞նչ է մարդը»: Բայց այստեղ ձեզ կընդհատեմ, քանզի դա արդեն մենք գիտենք: Նա այն ուժն է, որ վերջիվերջո հակակշռում է և՛ բռնակալներին, և՛ աստվածներին: Նա ակներևության ուժն է: Մարդկային այդ ակներևությունը պիտի պահպանենք մենք, և այժմյան մեր համոզմունքը բխում է նրանից, որ մարդու և մեր երկրի ճակատագրերը կապված են միմյանց: Եթե ոչ մի բան իմաստ չունենար, դուք ճիշտ կլինեիք: Սակայն կա ինչ-որ բան, որը դեռևս ունի իմաստ:

Չեմ կարող չափից դուրս կրկնել, բայց հենց դրանով ենք մենք տարբերվում ձեզնից: Մենք վերածել էինք մեր երկիրը գաղափարի, որը դնում էր նրան իր արժանի տեղը, այլ մեծությունների՝ բարեկամության, մարդու, երջանկության, արդարության մեր ձգտման կողքին: Եվ դա մեզ մղում էր նրա նկատմամբ խստապահանջ լինելու: Սակայն ի վերջո իրավացի դուրս եկանք մենք: Մեր հայրենիքին մենք չտվեցինք ստրուկներ, ոչինչ չնսեմացրինք հանուն նրա: Համբերությամբ սպասեցինք, որ պարզ տեսնենք և թշվառության ու ցավի մեջ ձեռք բերեցինք ուրախություն, որ միաժամանակ կարող ենք մարտնչել հանուն այն ամենի, ինչը սիրում ենք մենք: Դուք, ընդհակառակը, կռվում եք մարդու այն մասի դեմ, որը չի պատկանում հայրենիքին: Ձեր զոհողությունները անիմաստ են, քանզի ձեր հիերարխիան կատարյալ չէ և ձեր արժեքները իրենց տեղում չեն: Միայն սրտին չէ, որ դուք դավաճանեցիք: Եվ հիմա բանականությունը իր վրեժն է լուծում: Դուք չվճարեցիք նրա պահանջած գինը, պայծառամտությանը տրվող ծանր տուրքը: Պարտության այս խորխորատի միջից կարող եմ ձեզ ասել, թե հենց դա է ձեզ մատնում կորստյան:Ավելի շուտ թույլ տվեք ձեզ պատմելու սա: Ֆրանսիայում, կարևոր չէ որտեղ, մի անգամ արշալույսին ինձ ծանոթ բանտից զինված զինվորների ուղեկցությամբ մի բեռնատար տասնմեկ ֆրանսիացիների տանում է գերեզմանոց, որտեղ նրանց պիտի գնդակահարեիք: Տասնմեկից հինգը կամ վեցը իրոք արել են ինչ-որ բան դրա համար. թռուցիկ են տարածել, ինչ-ինչ տեսակցություններ ունեցել և այս ամենից զատ ժխտել ամեն ինչ: Նրանք անշարժ նստած են բեռնատարի մեջ, անշուշտ, կուլ գնացած վախին,թող թույլ տրվի ասել անմիտ վախին, որ սահմռկեցնում է անհայտության դեմ հանդիման կանգնած մարդուն, վախ, որի հետ հաշտվում է արիությունը: Մյուսները ոչինչ չեն արել: Եվ սխալմամբ մեռնելու կամ ինչ-որ անտարբերության զոհը դառնալու գիտակցությունը առավել ծանր է դարձնում նրանց այդ ժամը: Նրանց մեջ է նաև տասնվեց տարեկան մի տղա: Ձեզ ծանոթ են մեր պատանիների դեմքերը, չեմ ուզում անդրադառնալ դրան: Տղան հայտնվել էր վախի ճիրաններում, անձնատուր եղել դրան առանց ամաչելու: Մի՛ խաղացրեք ձեր արհամարհական ժպիտը: Տղայի ատամները կափկափել են ահ ու սարսափից: Բայց նրա կողքին դուք դրել եք մի հոգևորականի, որի գործն էր լինելու թեթևացնել այդ մարդկանց սպասվող ծանր ժամը: Կարծում եմ, կարող եմ ասել, թե մահվան գնացող մարդկանց համար ապագա կյանքի մասին խոսակցությունը ոչինչ չի նշանակում: Շատ դժվար է հավատալ, թե ընդհանուր փոսով չի ավարտվում ամեն ինչ: Եվ բանտարկյալները շարունակում են լուռումունջ մնալ բեռնատարի մեջ: Քահանան շրջվում է անկյունում կուչ եկած երեխայի կողմը: Սա ավելի լավ կհասկանա իրեն: Տղան արձագանքում է նրան, կառչում այդ ձայնից, հույսը նորից խայտում է նրա սրտում: Երբ տիրում է համր սարսափը երբեմն բավական է որևէ մեկը ձայն հանի, և կթվա, թե դեռ ամեն ինչ կորած չէ: «Ես ոչինչ չեմ արել» – ասում է տղան: «Այո, – պատասխանում է քահանան, – դա չէ խնդիրը: Դու պիտի պատրաստվես մահն արժանապատվորեն դիմավորելու»: «Անհնար է, որ ինձ չհասկանան»: «Ես քո բարեկամն եմ և թերևս հասկանում եմ քեզ: Բայց արդեն ուշ է: Ես կլինեմ քո կողքին, և Տեր Աստված՝ նույնպես: Կտեսնես, շատ հեշտ կլինի»: Երեխան շրջվում է: Քահանան սկսում է խոսել Աստծո մասին: Արդյո՞ք երեխան հավատում է դրան: Այո, հավատում է: Ուրեմն պիտի իմանա, որ ոչինչ արժեք չունի նրան սպասվող հավիտենական հանգստի համեմատ: Բայց հենց այդ հանգիստն է սարսափեցնում տղային: «Ես քո բարեկամն եմ» – կրկնում է քահանան: Մյուսները շարունակում են լուռ մնալ: Հարկավոր է մտածել և նրանց մասին: Քահանան մոտենում է այդ համր զանգ- վածին, մի պահ թիկունքը դարձնում երեխային: Բեռնատարը հանդարտ, թույլ հռնդյունով ընթանում է շաղից խոնավացած ճանապարհով: Պատկերացրեք ծեգի մեջ այդ լուսումութ ժամը, քնատ մարդկանց հոտը, գյուղը, որ առանց տեսնելու կարելի է կռահել միայն լծկանների բառաչից ու թռչնի ճիչից: