Ի խոյզ ստեղծանող տրցակի
Գրիգոր Հակոբյան
Սոյն գրութիւնն ընդամէնը Գրիգոր Պըլտեանի «Սեմերի» ընթերցումի սկզբնադիր ուրուագիրն է: Այս երկի բազմապարունակութիւնըներբնագրային եւ արտաբնագրային զուգորդութիւններում առկայում է ինչպես իմաստային յոգնակիութիւն` բնագրում ձգուելով, անդրափոխարկուելով տարբեր իմաստների, նշանակութիւնների, այնպես էլ ներբնագրային լեզուակերտութեամբ` նշանաբանում XX դարավերջի արձակի յղացքա-ստեղծաբանական, ձեւաբանական համադրութիւնը, միաժամանակ` XXI դարի գրականութեան/վէպի մշակոյթ ներբերելով:
Եօթ հազար ութ հարիւրմէկ տողանոց («Սեմերի» ծաւալը) ստեղծագործութիւնը1 տարողում է հայկական արտատարածքային կենսապատմութեան էպոպէան եւ այս քաոսային բոյլի ստեղծագործական հանդարտեցումը, կարգաբերումը` ներքին տարաժամանակեայ պատմումայնութեամբ, կենդանագրում է էպոպէան տարողող գոյութենական եւ ապագոյութենական վտարանդիութեան հովուերգութիւնն ու միստերիան, գրոտեսկայնութիւնն ու անհեթեթութիւնը, հոգեվերլուծումն ու քնարական հագներգութիւնը, կենսաուժերի անանցութիւնն ու սպառումը, նախասահմանութեանը տրուե- լու, ըմբոստանալու շրջանակը, սպասումն ու իմաստաւորումը, կեանքի հեքիաթահիւսքի կենտրոնացում-ապակենտրոնացման ընթացքի տենդն ու ահը, վայելքն ու կարօտաբաղձութիւնը, ինքնապատնէշումների վկայութիւնները:
Ա. Շեմ` դեպի «Սեմեր». երկը գեղարուեստական ընթացի խորքին
«Սեմերը» բարեյաջողելով Փարիզ-Բէյրութ-Հալէպ տպագրական անցուդարձը 1997-ին լոյս տեսավ «Մաշտոց» մատենաշարով2:
Ընդհանրապէս 20-րդ դարի վերջին տասնամեակի երկրորդ կէսը սփիւռքեան արձակի մետաբնագրի համար չափազանց արգասաւոր է ոչ միայն արժէքաբանական թելադրանքներով, այլեւ, որն ըստ իս, առաւել կարեւոր է եւ հետաքրքիր, գրակա- նութեան պատմութեան ընթացականութեան յետագան ապահովագրելիս` ստեղծաբանական բնոյթի եւ կիրարկումների արդիացման եւ արձակի գեղարուեստական շարունակելիութեան հնարաւորութիւնների մատնանշում-իրացումներով: Արձակի (վէպի) նորագոյացումները Իշխան Ճինապա- շեանի «Արխիւ հասնումի», Վահէ Պէրպէրեանի «Նամակներ Զաաթարէն» վէպերով, խնդրո առարկայ ստեղծագործութեամբ պոէտիկական-յղացքային ամբողջութեամբ նորագոյացում են, ազատագրում` դասական կաղապարներից. եւ եթէ Պէրպէրեանի, յատկապէս Ճինապաշեանի ստեղծագործութիւնները սփիւռքի գրականութեան պատմութեան մէջ այնուհանդերձ, տեղայնացւում են խիստ կարեւոր, էական գործառնային դերերով, ապա «Սեմերը» պայմանաւորում են արձակի նոր կերպը, վերջնականապէս աւարտաբանում ձեւաբանական-յղացքային հանդերձը, սկզբնադրում գեղարուեստական նորագոյացումը, միջբնագրային պարագրկումներում առկայացնելով ստեղծաբանական համադրականութիւն:
Գրիգոր Պըլտեանի «Սեմերը» համահայկական գրական համապատկերում հանգրուանում են նոր վիպաձեւման երեւութականութիւնը ձեւական պլանի յարացուցային նորոգութեամբ, լեզուակերտութեամբ, բովանդակային պլանի ռեֆորմացիայով, իմաստային ընթերումների չափագրումներով, ստեղծագործութեան գրականութեան պատմութեան համար միաժամանակեայ, սինքրոն աւարտաբանուածութիւն-սկզբնաբանութիւնը խարսխւում է գրականացման համադրական հիմներին. այսպիսով ներբնագրային տիրոյթներում ստեղծում է գեղարուեստական արձակի «ծննդոց ելքը»` բախումներով, ճակատումներով վկայում` արձակի բնութային գերակայութիւնները: Բնականաբար նմանօրինակ գերհագեցուածութիւնը փոխակերպում է նաեւ գեղարուեստական ընթացքի պատմական հետագծի հիմնային կողմնորոշումներն ու արտայայտութիւնները: Գենետիկական պոէտիկայի ոլորտում «Սեմերի» կանգնումը շօշափելիանում էր տակաւին Պըլտեանի փոքր արձակ երկերի մեջ արդէն. մի դէպքում նախաստեղծականութեանը մօտենալու, նրա սկիզբը նուաճել-հռչակագրելու, սեմին մերձենալու անթաքոյց արարքով («Աղբիւր»)3, որտեղ այս հատորի որոշադրումն աներկբայելիացւում է գրողի ստեղծագործական կենսոլորտում. «Մանկութեան մէջ այրութեան թեթեւ բարձրացումը` երբ դեռ մանկութիւնը կը շարունակէ տեւել: Հատումը տեղի ունեցեր էր արդէն, քեզմէ առաջ, քեզմէ անկախ, եւ ձայնդ կը կրէր անոր լսելի հետքը, անոր սպին»4, իսկ տեւողութիւնն ու հատումը մանրամասնում է Էլմոնին ու Մարիամին, Վերժինին ու Անթիքային, Մարիձային, Արաքսիին, Նանոյին բաղհիւսուած գրողի ես-ի նշանագրումները` աղէտի եւ կարօտի, սիրո եւ հեռացման, աքսորի եւ գոյաբանական «բօշայուիթեան» պարունակներում: Մէկ այլ պարագային, կենտրոնանալով բազմաթիւ դետալներից մէկին, ներթափանցւում նոյն աղէտի եղկութեանը` միաժամանակ եւ ՛ պատնէշելով, եւ ՛ տիրելով եւ թե ՛ անցնելով այն5:
«Սեմերի» հանրգրուայնութիւնը, պայմանաւորում է նաեւ երկի սփիւռքեան գրականութեան պատմութեան մէջ բովանդակային պլանի նորարարական-ավանդադիր դերով: Այս պարագային եւս ստեղծագործութեան ներքին բազմաձայնութիւնը ներբերում է այնպիսի որակներ, որոնք այսպէս կոչուած «կարօտի», «նահանջի» գրականութիւնների կրաւորական, չարչրկուած գրաբանութիւններն անցնում են, աւելին` համադրւում` գոյաւորելով պոստնահանջ/կարօտային գրականութիւն, բնագիր, որ 21-րդ դարի սփիւռքեան գրականութեան կողմնորոշիչներից է լինելու առնուազն մի քանի տասնամեակ:
Բ. «Սեմեր». ժանրակերպութեան խնդրադրութիւնում
Վէպի ճգնաժամի, ժանրի «մայրամուտի» ստեղծաբանական-տեսաբանական «գուժումը» (բնականաբար ժանրի դասական կառոյցի` Ռ. Յեակոբսօնից մինչեւ Օրտեգա-ի-Գասսետ, Վ. Բենիամին, Ջ. Ֆաուլզ, այլք) Հայոց գրաբանութեան պարագրկումներում անդրդուելիօրէն մեծամասնութեամբ հասու չէ, սակաւ դէպքերում շրջանցւում եւ, զարտուղութիւնները բացառեալ, 20-րդ դարավերջին Հայաստան ու ի սփիւռս հիւսում լաւագոյնը րաֆֆիական-շիրվանզադեականին գիրկընդխառն երուխանական արձակ: Ժամանակակից գրականական ընթացն այսօր էլ «սպեկուլեատիւ պատմավիպասանութեան» տեղապտոյտից յամառ անգիտութեամբ դուրս չի գալիս` կարօտաբաղձութիւն, ուծացում, սեռականութիւն տարտամ չափաբաժիններով: Գրական-մշակութային կենսոլորտում սակայն կայ համընդհանուր դժգոհութիւն, անբաւարարուածութիւն վէպից, արձակից առհասարակ, որ ճգնաժամի, մայրամուտի առարկայական արտայայտութիւնն է: «Սեմերը» արձակի մետաբնագրում, վիպագրութեան նորմատիւ ընդելուզումներում (աղէտ, աքսօր, այլուրութիւն, սփիւռքացում, ես-ի կենսագործունեութեան համապատկեր) ցուցանում է ժանրի, արձակի ընդհանրապես «յարութեան» կարելիութիւնները, արդիաց- նում նոր գրականութեան պատմութեան մէջ ամրագրուած «հայկական վիպաստեղծումի» արքետիպերի համակարգը` հակաճգնաժամային ստեղծաբանական կիրարկումներով, նորարարական լեզուակերտմամբ: Պատահական չէ, որ ինձ հասու եղած «Սեմերի» անդրադարձումներում գրքի ժանրային պատկանելիութեան խնդիրը կամ սոսկ հռչակագրուել եւ առկախուել է, կամ տարուբերուել վէպից մինչեւ խճանկար ու թատրոն: Ընդ որում թէ՛ Պալեանը, թէ՛ Շահինեանը ժանրանուանումը բնորոշում են դասական շրջագծում6:
«Սեմերի» իբրեւ վէպի բնութագրականը չի մանրամասնուել, փաստարկուել, իսկ յօրինումի (հաւասար է ժանրային ինքնութեանը) «խճանկարային», «թատրոնական» կերպը, «թատերայնութիւնը», կարծում եմ, խստագոյնս տեղայնացնում է երկի ժանրային խնդրադրութիւնը` ենթադրելով թերթօնային վէպի ներդիրայնութիւն (Երուանդ Օտեանի վէպերի թատերայնութեան զուգաբանութեամբ): «Սեմերի» բազմաձայնային ստեղծաբանական-արխիտեկտոնիկ հիմքը աներկբայելի է, հետեւաբար երկի համաբնագրում իրապես առկայ բաղկացյալներն ընդամէնը ժանրային տարրեր են, այլ ոչ թէ ժանրաինքնութիւն: «Սեմերի» պարագային հարկ է նկատել, որ այս ստեղծագործութիւնը արդի գրականութեան մէջ վերջնականապէս աւարտում է ժանրային, միջժանրային ձեւերի սահմանների պայմանականութիւնները, հաստա- տագրում փոխներթափանցուած արձակի նոր կերպ, որտեղ գործում են վէպի եւ փոքր արձակի, խոհագրութեան եւ non fiction-ի, ակնարկի, պատկերի խայտաբղետ կիրարկումների էամասերը. սրանք կորցրել են կամ չունեն որեւէ ներդիր գործառնութիւն բանգրային մակարդակում, ներփակ միտում են ինքնին բազմաձայնութեան: Ահա թէ ինչու եմ գրքի պարագային անընդհատ կիրառում նոր վիպագրութիւն արտահայտութիւնը, որ, երկրորդեմ, արձակի կերպն է այժմ, ապագան պայմանաւորողը, նոյն արձակի (վէպի) կենսագործունեութիւն ապահովագրողը: