Ի խոյզ ստեղծանող տրցակի
Շեմի անդրակերտութիւնը բնագիր է ներբերում դէպքերի, դեմքերի, անունների, իրավիճակների, սրանց ամբողջութիւնը որոշադրած հեղինակային ինքնացումը պայմանաւորող էական բաղադրամաս-կենսատարրերի որոշարկուած յարացոյց, որտեղ եւ Էլմոնի, Մարիամի, Վերժինի, Անթիքայի, միւսների կենսագործունեութեան պատկերագրումները եւ թէ գրողի վերաբերութիւն-մեկնութիւնները առարկայացնում են սեմերի ստեղծանումի կանգառումը, որ «Հատուածներ Հօր» գրքում (երկում) արդէն հռչակագրուած էր. «Պէտք է այլեւս կենամ սեմիդ երկխօսութեան, բնակիմ գաղթի մէջ ու թափանցիկ տան անտանելի»13:
Դ. Աղէտի եղկութեան պատնէշում/անցումը
«Սեմերը» բրտացնող կանայք` Էլմոնը, Վերժինը, Անթիքան, նրանց դստրերը, մերձաւորները, շրջապատը, քաղաքներն ու վայրերը, ճանապարհները` անցած ու մտովի, յար անցնող, քաղաքականութիւնն ու ազգային կեանքը, նոյն այս կանանց ճակատագրով բեկում է Աղէտի խեղճութիւնը, թշվառութիւնը, դժբախտութիւնը, ընդհանրապէս եղկութիւնը պատնէշել/անցնելու կարողականութիւնը, եւ սա` ոչ միայն արտաքին մակարդակում` հայրենիք ու ծննդավայր կորցրած կնոջ դրաման, համատարած «բօշայացումից» պատեպատուելու անբաւելի ցաւագին տարուբերումներով, նաեւ ներքին մակարդակում` որդեկորոյս մօր իրականութիւն հիւսելու կեանքի միստերիան, կնոջ ազդեցութիւն հակազդեցութիւնների բազմաձայն տենդում ինքնութիւն պահպանելու հրաշքը: Ի՞նչպէս են սկիզբ/մուտք/ծագում պայմանաւորող կանայք թանձրացականացնում Աղէտի եղկութեան պատնէշում/անցումը: Նախ` սկզբունքային, անխոտոր ապամիթոսականացմամբ, ինչ ենթադրում է «անքննելիութեան» յաղթահարում, սփիւռքացման գոյութենութեան մէջ կեանքը, գետինը զգալու եւ ապրելու վկայութեամբ: «Սեմերի» կանանց եռամիասնութեան ամէնաիմաստունը, հեգնոտն ու հումորովը, հմայիչը` Անթիքան է, որի արտաքին կեանքի յորձանքին տրուելը գերյագեցած է եւ այս իմաստով լրացնում է Էլմոնի, Վերժինի ակտիվութեան պակասը ըմբոստութեամբ, հանրային հոգերին միանալու իրողութիւններով, պատնէշում/անցումը աւարտաբանում է. «Միակ տեղը ուր կը յայտնուի դպրոցին սրահն է, երբ քաղաքէն դասախօս մը, ճշմարտութեան մունետիկ, կը ժամանէ մայիս 28-ի առթիւ կամ ապրիլի սգատօնին: Կը բարձրանայ սանդուխներէն, կը մտնէ սրահ, Անթիքա մամա, լաւ ըրիր էկար, կը բանաձեւէ տնօրէնը, ինք կը բարեւէ վարի թաղերուն նորելուկ կնիկները, մանաւանդ Մշոյ, Ուրֆայի, Սեբաստիոյ իրաւ ու սուտ ֆիտայիններու ներկայացուցիչները (բոլորն ալ կռուեր են ամմա մեր ազգ ի՞նչու պարտուեց), որոնք շարք մը կազմած կը կանգնին մուտքէն մինչեւ շարժական բեմը, ինչ կ’երթայ նստիլ առաջին կարգին վրայ, բնախօսին ամպիոնէն աջ» (161): Այս հարցումը, հարց ունենալու հանգամանքն է պատնէշում եղկութիւնը` ընդ որում «Սեմերի» կանայք հարցայարոյց են նաեւ իրենց ես-երի բոլոր պարագրկումներում, որովհետեւ հարցումը նրանց ճակատագրերում, կեանքի ընթացքում ներբերում է գտնուած ու չգտնուած պատասխաններ, որոնք յաճախ դառնում են մի նոր հարցում: Հարց ու պատասխանի գոյութենական այս շարժումը` ըմբոստման, հակակերպութեան տենդերով, արդիակերտում է սփիւռքացման քրոնիկոնի նոր կերպարումը: Անթիքայի առասպելների անընդհատ յօրինումներն ու կազմաքանդումները երկի համաբնագրում (տեղահանութիւն, աքսօր, թափառումներ, ձեռքբերումներ-կորուստներ) աւարտւում են դստեր հիւծում-աւարտի պատմումով, որ «Սեմերում» դիպաշարային-կոմպոզիցիոն յանկերգն է. «… կրնամ միայն ենթադրել որ բեկումի, լքումի պահումը, երբ յանկարծ նկատած է աղջկան պարզ, ճակատագրական հիւծումը, մորթը փակեր է ոսկորին, աչքերը մեծացեր են, այն ատեն հրեղէն կիրճիէն դուրս փախուստի փորձ մը ըրած ըլլալու է» (227): Այս փախուստը աղէտի եղկութիւնը զանցող ըմբոստութիւնն է, դիմադարձութիւնը որդեկորոյսութեան, որ ստեղծագործութեան մէջ տարողում է արտաքին ու ներքին աքսօրը, կեանքի հակադարձութիւնների լիակատար երփնագիրը, ինչը փոխադարձւում է եղերականութիւնից` յարակայ տեղափոխութիւնների դրամայով (Մարիամի պլանը «Էլմոն» կառոյցում): Սփիւռքացման գոյութենութեան արդիակերտումը «Էլմոն» կառոյցում հասնում է աքսօրի եռաստիճան (Էլմոնի գաղթը, Մարիամի կամաւոր մեկնումը, ըստ էութեան գոյութեան յարակայ վտարանդիութիւն` ես/մենք-ի աքսօր) բրտացման: Մօր ու դստեր ողբերգութեան բնագրային «յետաքննութիւնը» մի դէպքում լուսանկարների ստատիկ գրանիտուած-կարծրացած հիմերը խորաքննելով, այլ պարագային` Էլմոնի մեկնաբանութիւններով Մարիամի պօստդետեկտիվ underground-ը համաբնագրում գուժելով` Պըլտեանը արձակի տիրոյթներում նորաստեղծանում է համատարած վտարանդիութեան գեղարուեստական վկայութիւնը:
Ե. Ի խոյզ ստեղծանող տրցակի
«Սեմերի» նոր վէպի արարողականութիւնը խարսխւում է ինքնութիւն եւ ինքնացում վկայող ծագումնաբանական այն դաշտի գեղարուեստական քննութիւնից, որը ներառում է թէ՛ տեսակն ու բնոյթը, թէ՛ աւանդոյթն ու փոխանցումը եւ թէ ժամանակակից լինելու տարողութիւնը: Պըլտեանի ստեղծագործունեութեան համաբնագրում դա լուսանկարների կապուկն է, գրողական արարքը իւրօրինակ կազմաքանդումն է այդ լուսանկարների տրցակի, ամէն մէկի զննութիւնը` ներփակ ու զուգորդութիւնների, ամբողջութեան մէջ` ստեղծանող գոյութենութիւնը փնտրելու, հասնելու ընթացականութեամբ: Այսպէս է բրտանում երկրի արարողականութիւնը, ի խոյզ ստեղծանող տրցակի արձակ է ներբերում գեղարուեստական-մշակութաբանական, գեղագիտական նոր ներբնագրային միջավայր. «… ես կը քալեմ զառիվերներուն, սեպութիւններուն, Անթիքայի դանդաղ ընթացումին, զառիթափներուն ետեւէն պրկուող, լայնցող հեւքին, որ ձայնին ֆիզիքական իրականութիւնն է անկասկած երբ ճիգ կ’ընէ արտայուզելու, դուրս բերելու, կերպաւորելու ստեղծումի տուեալները, կը յառաջանամ ձայնով, չեմ նայիր անոր դէմքին, չեմ կրնար նայիլ, խարխափելու եմ, բայց կը շարունակեմ դիմել առաջ, անոր լռութիւններուն, պէտք է յաղթահարեմ զանոնք, անոնց ետին կը լսեմ ուրիշ ձայն, այն մէկը որ կը խօսէր, կը պատմէր, կը կարդար անգիր, եւ երբեմն այնպես կը թուի թէ լուսանկարը եթէ շրջեմ պիտի յայտնուի անիկա» (15): Էլմոն-Վերժին-Անթիքա կենտրոնի գոյութեան արտաքին ու ներքին ծալքերի հանդէսը ամբողջականանում է սփիւռքացման գրականութեան պատմութեան համար գեղարուեստական նոր, սկզբնադիր վկայութեամբ:
«Հատուածներ հօր» ընտիր երկում այսպիսի «հատուած» կայ. «Պիտի ուզեիր, որ այս վերջը վերընթաց խուսափերգ ըլլար երգեհոնի: Բայց դուն, եւ կաս, ընդդիմախօսող, յորդող` խօսքէն, կ’ելլես, կու գաս, կը թուիս ընտանի` լռութեան, դիմակալ: Խօսքին մէջ անձկութիւնը խօսքին»14: «Սեմերի» համաբնագրում «խօսքի մէջ խօսքի անձկութեան» անցումը տեղի է ունենում ստեղծաբանական «հայրական» ելքից փոխաձեւուելով «մայրականի»: Երեք մորաքոյրների կեանքի, ճշգրիտ` կեանք/հեքիաթի պատմավէպը բաղհիւսում է սփիւռքեան գոյութեան համապատկերը, աքսօրի եւ այդ նոյն ներքին ու արտաքին աքսօրից ազատագրուելու անընդհատականութեամբ, սեւեր հագած անվախճան այրիութեան պարագրկումներում` կենսաուժերի միայն մայրական սկզբին եւ էութեանը ներյատուկ անսպառութեամբ, Անթիքան իր անվերջանալի ասքերի պատմումների ինքնատիպ միջարկութիւններից մէկում հռետորական հարցման կերպով ասում է. «Էրկիր տուինք, պատիւն ալ վրան տանք … ինքը ժամուն տէրտէրին էրդում է էրե ուրիշ մարդու չերթալ» (226):