Գրականության մեջ ազդեցության դերի մասին
Այս անըմբռնողությունները բացատրվում են ահա թե ինչպես. դրանք, անշուշտ, անհեթեթություն չեն, ոչ էլ նույնիսկ մասնակի կուրություն, դրանք շլացումներ են: Այսպես ամեն մեծ սեր բացառիկ է, և իր սիրեցյալի հանդեպ սիրահարի հիացմունքը նրան դարձնում է անտարբեր ցանկացած այլ գեղեցկության հանդեպ: Բանականության նկատմամբ տածած սերը Վոլտերին անհաղորդ էր դարձնում քնարականությանը: Պաշտամունքն առ Հունաստան և Մոցարտի մաքուր ու ժպտուն քնքշություն Գյոթեին ստիպում է երկնչել բեթհովենյան կրքոտ մոլեգնությունից և Մենդելսոնին ասել. «Սա ինձ միայն զարմանք է պատճառում»: Նա համարում էր դա հատկապես շատ աղմկոտ:
Գուցե կարելի է ասել, թե ամեն մի մեծ հեղինակ, ամեն ստեղծագործող սովորաբար այն խնդրի վրա, որն ուզում է արծարծել, սփռում է հոգևոր այնպիսի առատ լույս, ճառագայթների այնպիսի փունջ, որ շուրջը մնացյալ ամեն ինչ թվում է մութ:
Դրա հակառակն է դիլետանտը, նա, ով հասկանում է ամեն ինչ հենց այն պատճառով, որ ոչինչ չի սիրում կրքոտորեն, այսինքն` բացառապես:
Բայց նա, ով չունի ճակատագրական անհատականություն, որ պիտի լիներ ստվեր ու շլացք, ջանում է ստեղծել իր սահմանափակ, համադրական անհատականությունը` իրեն զերծ պահելով որոշ ազդեցություններից և միտքը դնելով ռեժիմի մեջ, ինչպես հիվանդը, որի տկար ստամոքսը կարող է հանդուրժել միայն ընտրովի, ոչ բազմազան սնունդ (և միայն այդ դեպքում է նա կարողանում շատ լավ մարսել), որքան է նա ինձ սիրել տալիս այն դիլետանտին, ով, անկարող արտադրող լինելու և խոսելու, հոյակապ որոշում է կայացնում` ուշադիր լինել և իր կարիերան ստեղծում իրոք հրաշալի լսել իմանալով: (Այսօր ունկնդիրների այնքան պակաս կա, որքան դպրոցների, սա ամեն գնով ինքնատիպ լինելու պահանջի հետևանքներից մեկն է:)
Ամենքին նմանվելու վախը այդ իսկ պահից ստիպում է տվյալ անձնավորությանը որոնել ինչ-ինչ արտառոց, բացառիկ (հաճախ դրանով իսկ անհասկանալի) գծեր, նա կարող է շատ լավ ցույց տալ, թե դրանք ինչ հիմնական կարևորություն ունեն իր համար, որոնք, ըստ նրա, պետք է չափազանցել, թեկուզ մնացյալի հաշվին: Ես գիտեմ մեկին, որ չի ուզում Իբսեն կարդալ, քանզի, ինչպես ինքն է ասում, «վախենում է նրան չափազանց լավ հասկանալուց»: Մեկ ուրիշն էլ խոսք է տվել իրեն երբեք չընթերցել օտար բանաստեղծների` երկյուղելով կորցնել «իր լեզվի մաքուր իմաստը»…
Նրանք, ովքեր վախենում և խուսափում են ազդեցություններից, լռելյայն խոստովանում են իրենց հոգու աղքատությունը: Նրանք անզոր են իրենց մեջ իսկապես որևէ նոր բան բացահայտելու, քանզի չեն ուզում ձեռք մեկնել մի բանի, որը նրանց կառաջնորդի իրենց բացահայտմանը: Եվ եթե նրանց չի մտահոգում հոգեհարազատություն գտնելու խնդիրը, ապա, ըստ իս, այն պատճառով, որ կանխազգում են իրենց ազգակցելու անկարողությունը:
Մեծ մարդը միայն մեկ հոգս ունի` դառնալ հնարավորինս ավելի մարդկային, ավելի ճիշտ` ԴԱՌՆԱԼ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ: Դառնալ սովորական Շեքսպիր, սովորական Գյոթե, Մոլիեր, Բալզակ, Տոլստոյ…
Եվ զարմանալի բան, այդկերպ նա ձեռք է բերում ավելի անհատականություն: Մինչդեռ նա, ով խույս է տալիս մարդկանցից հանուն իրեն, կարողանում է սոսկ դառնալ առանձնահատուկ, տարօրինակ, մնալ անլիարժեք… Հա՞րկ է մեջբերել Ավետարանի խոսքը: Այո, քանզի չեմ ուզում դրա իմաստը խեղաթյուրել. «Ով կամենում է փրկել իր կյանքը (իր անձնական կյանքը), կկորցնի այն, իսկ ով կամենում է կորստյան մատնել, կփրկի (կամ եթե ավելի ճիշտ թարգմանենք հունարեն տեքստը` «կդարձնի իսկապես կենդանի*»):
Ահա ինչու, մեծ մտածողները, ինչպես տեսնում ենք, չեն երկնչել ազդեցություններից, այլ, ընդհակառակը, փնտրել են մի տեսակ ագահությամբ, ինչը կարծես ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ ագահություն է:
Ի~նչ հարստություններ պիտի չզգար իր մեջ Գյոթեն, եթե հրաժարվեր ամեն ինչից կամ Նիցշեի բառերով ասած` եթե «ասեր ոչ» ամեն ինչի: Թվում է` Գյոթեի կենսագրությունը նրա կրած ազդեցությունների պատմությունն է (ազգային` Գյոցից, միջնադարյան` Ֆաուստից, հունական` Իփիգենիաներից, իտալական` Տասսոյից և այլն, իսկ կյանքի վերջում նաև` Հաֆեզի դիվանից, որ թարգմանել էր Համմերը. այնքան ուժգին մի ազդեցություն, որ յոթանասունն անց տարիքում նա սովորում է պարսկերեն և ինքն էլ գրում է «Դիվան»):
Նույն տենչալից մոլուցքը Գյոթեին մղել է Իտալիա, Դանտեին` Ֆրանսիա. վերջինս Իտալիայում այլևս չի գտել բավականաչափ ազդեցություն և փութացել է Փարիզ` ըմբոշխնելու մեր համալսարանի ազդեցությունը:
Եվ սակայն, հարկ է համոզվել, թե հիշատակածս երկյուղը միանգամայն արդիական երևույթ է, գրականության և արվեստների անարխիայի վերջին հետևանք. առաջներում ծանոթ չէին այդ երկյուղին: Ամեն մի մեծ դարաշրջանում գոհանում են անհատ լինելով առանց ճիգի, այնպես որ, ընդհանուր հրաշալի ֆոնը, թվում է, միավորում է մեծ դարաշրջանների արվեստագետներին, և ակամա տարաբնույթ այդ դեմքերի միավորումով ստեղծում մի տեսակ հասարակություն` ինքնին գրեթե նույնքան հրաշալի, որքան հրաշալի է նրանցից յուրաքանչյուրն առանձին: Մի՞թե Ռասինն ուներ մեկ ուրիշին չնմանվելու մտահոգությունը: Նրա «Ֆեդրան» արդյո՞ք նսեմացել է այն բանից, որ ծնվել է, ինչպես ենթադրում են, յանսենական ազդեցություններից: Ֆրանսիական XVII դարը մի՞թե պակաս մեծ է այն պատճառով, որ Դեկարտն է իշխել: Արդյո՞ք Շեքսպիրն ամաչել է Պլուտարքոսի հերոսներին բեմ հանելու և իր նախորդների կամ ժամանակակիցների պիեսները վերցնելու համար:
Մի անգամ երիտասարդ մի գրողի խորհուրդ տվեցի զբաղվել մի սյուժեով, որն ինձ թվում էր հենց նրա համար ստեղծված. գրեթե զարմանում էի, թե ինչու մինչ այժմ չի մտածել դա վերցնել: Մեկ շաբաթ անց նրան տեսա խորտակված վիճակում: Ի՞նչ էր պատահել: Անհանգստացա… «Օհ,– ասաց նա դառնացած,– չեմ ուզում Ձեզ հանդիմանել, քանի որ ինձ առաջարկած Ձեր մոտիվը, ըստ իս, լավն էր, բայց ի սեր Աստծո, բարեկամս, ինձ այլևս խորհուրդներ մի տվեք: Ես հիմա ինքս հանգեցի այդ սյուժեին, որի մասին խոսում էիք անցյալ օրը: Բայց, գրողը տանի, այժմ ի՞նչ անեմ դրա հետ: Չէ՞ որ Դուք եք դա ինձ խորհուրդ տվել. այլևս երբեք չեմ կարողանալու հավատալ, թե ինքս մենակ եմ դա գտել»:
Չե՛մ հնարում… խոստովանում եմ` որոշ ժամանակ ինքս էլ ոչինչ չէի հասկանում. դժբախտը վախեցել էր, թե անհատականություն չի լինի: Պատմում են, որ մի անգամ Պուշկինն ասել է Գոգոլին. «Երիտասարդ բարեկամս, անցյալ օրը միտքս մի սյուժե եկավ, մի գաղափար, որ համարում եմ հրաշալի, բայց զգում եմ, որ ինքս դրանից ոչինչ չեմ քաղի: Դուք պիտի վերցնեք դա: Ըստ իս, որքան Ձեզ գիտեմ, Դուք դրանից ինչ-որ բան կստեղծեք»: Ինչ-որ բան… Գոգոլն, իրոք, դրանից ստեղծեց ոչ պակաս մի բան, քան «Մեռած հոգիները», որին պարտական եղավ իր փառքը. փոքրիկ սյուժե, մի սերմնահատիկ, որ Պուշկինը մի օր գցեց նրա մտքի մեջ:
Հարկ է ավելի հեռուն գնալ և ասել` գեղարվեստական ստեղծարարման մեծ դարաշրջանները, բեղուն դարաշրջանները եղել են ամենից խոր ազդեցություն կրած դարաշրջաններ: Այդպիսին է Օգոստոսի ժամանակը հունական նամակներով, անգլիական, իտալական, ֆրանսիական Վերածնունդները Հնադարի ներխուժումով և այլն: