Գրականության մեջ ազդեցության դերի մասին

Միքելանջելոն սկզբում այնքան վճռականորեն ընօրինակեց հնադարյան գործերը, որ իր մի քանի արձանները, այդ թվում և ննջող Կուպիդոնը զվարճության համար որոշեց անցկացնել որպես պեղումներից հայտնաբերված արձաններ: Պատմում են, որ Ամուրի մեկ այլ արձան ինքն է թաղել, հետո հողից հանել իբրև հունական մարմարե քանդակ:

Մոնտենը հներին իր հաճախակի անդրադարձի մեջ իրեն համեմատում է մեղուների հետ, «որոնք այստեղ-այնտեղ կողոպտում են ծաղիկները», բայց հետո պատրաստում են մեղր, «որ ամբողջովին իրենցն է», դա այլևս, ասում է նա, «ոչ ուրց է, ոչ սուսամբար»:

Ո՛չ, դա Մոնտեն է, և ավելի լավ: 

Տիկնայք և պարոնայք,

Ինքս ինձ խոստացել էի ազդեցություն կրողների ջատագովությունից հետո ջատագովել նաև ներազդողներին: Հիմա այլևս դա ինձ օգտակար չի թվում: Ազդողի ջատագովությունը չէ՞ր լինի արդյոք «մեծ մարդու» ջատագովություն: Ամեն երևելի դեմք ներազդող է: Արվեստագետը, իր գրվածքներն ու նկարները նրա ստեղծագործության լոկ մի մասն են: Նրա ազդեցությունը հենց իր բացատրությունն է, իր ստեղծագործության շարունակությունը: Դեկարտը միայն «Մեթոդի քննախոսության», «Դիոպտրիայի» և «Խոհերի» հեղինակը չէ. նա նաև կարտեզիականության հեղինակն է: Երբեմն նույնիսկ մարդու ազդեցությունն իր գործից առավել նշանակալի է, երբեմն այն առանձնանում է գործից և կարծես հետևում է նրան խիստ հեռվից: Այդպիսին է իներտության դարերից եկող Արիստոտելի «Պոետիկայի» ներգործությունը ֆրանսիական XVII դարի վրա: Եվ վերջապես, ազդեցությունը,հպանցիկ նշեմ սա,լինում է միակ գործը, ինչպես պատահել է երկու բացառիկ դեմքերի` Սոկրատեսի և Քրիստոսի պարագայում:

Հաճախ է խոսվել մեծ մարդկանց պատասխանատվության մասին: Քրիստոսին այնքան չեն հանդիմանել այն բոլոր նահատակների համար, որ տվել է քրիստոնեությունը (քանզի դրան միախառնված էր փրկության գաղափարը), որքան հանդիմանում են դեռևս այս կամ այն գրողին իր գաղափարների երբեմն ողբերգական արձագանքի համար: Ասում են Վերթերից հետո, Վերթերի օրինակով եղել է ինքնասպանությունների համաճարակ: Նույնը և` Ռուսաստանում Լերմոնտովի մի պոեմից հետո:

«Այս գրքից հետո,– ասում էր տիկին դը Սևինյեն` խոսելով Լառոշֆուկոյի «Ասույթների» մասին,– մնում է միայն մեռնել կամ քրիստոնյա դառնալ»: (Սա ասում էր հաստատ համոզված, թե չի գտնվի մեկը, որ չգերադասի հավատադարձությունը մահից:) Ըստ իս` նրանք, ում սպանել է գրականությունը, իրենց մեջ արդեն կրում էին մահը. նրանք, ովքեր դարձան քրիստոնյա հրաշալիորեն պատրաստ էին այդպիսին դառնալու: Ազդեցությունը, կասեի ես, ոչինչ չի ստեղծում, այն արթնացնում է:

Սակայն ես կզգուշանայի մեծ մարդկանց պատասխանատվությունը նվազեցնել ջանալուց: Ի մեծ փառս իրենց, այն նույնիսկ պետք է ամենածանրը և հնարավորինս ամենասոսկալին համարել: Ես չգիտեմ նրանցից մեկին, որ տեղի տված լինի: Ընդհակառակը, նրանք ջանացել են միշտ ավելի մեծ պատասխանատվություն ստանձնել: Նրանք իրենց շրջապատում, կհավատաք թե ոչ, իրենց կյանքը սպառել են ցմրուր:

Բայց ոչ միշտ է նրանց առաջնորդել գերիշխելու պահանջը. հաճախ արվեստագետի կողմից նվաճված ուրիշի հնազանդությունը ունենում է շատ տարբեր պատճառներ: Կարծում եմ, սակայն, դրանք կարելի է ամփոփել մեկ նախադասությամբ. նա չի բավարարվում ինքն իրենով: Իր ունեցած գաղափարի կարևորության գիտակցությունը տանջում է նրան: Դրա համար նա պատասխանատու է, և գիտակցում է դա: Այդ պատասխանատվությունը նրան թվում է ամենակարևորը, մնացյալը ստորադասվում է դրան: Ինչի՞ է ի զորու նա: Միայնակ: Նա ափեափ լիքն է: Նրան չեն բավարարում իր հինգ զգայարանները աշխարհը շոշափելու համար, օրվա քսանչորս ժամը` ապրելու, մտածելու, արտահայտվելու համար: Նա չի գոհանում, և գիտի դա: Կարիք ունի օգնականների, փոխանորդների, քարտուղարների: «Մեծ մարդը,– ասում է Նիցշեն,– միայն իր ոգով չի օժտված, այլ ունի նաև իր բոլոր բարեկամների ոգին»: Բարեկամներից յուրաքանչյուրը նրան կտրամադրի իր զգայարանները, ավելին` կապրի հանուն նրա: Նա դառնում է կենտրոն, տեսնում և օգտվում է ամեն ինչից: Ներգործում է. մյուսները կապրեն և նրա համար կներկայացնեն իր գաղափարները, կհանդգնեն նրա փոխարեն դրանք փորձարկել:

Երբեմն դժվար է մեծ մարդկանց ջատագովել: Չէի ասի, թե խրախուսում եմ դա, այլ միայն ուզում եմ նշել, թե առանց դրա հնարավոր չէ պատկերացնել մեծ մարդու: Այդ դեպքում գուցե կգերադասեին, որ մեծ մարդիկ չլինեին. ես` ոչ, նախընտրանքի հարց է: Եթե նրանք ստեղծագործեին առանց ազդելու, նախ իրենք կմնային անգիտակ` չկարողանալով տեսնել, թե ինչպես են գործում իրենց գաղափարները, հետո չէին լինի հետաքրքիր, քանզի մեզ համար կարևոր է միայն ազդեցիկը: Ահա ինչու մտադրվեցի նախ ջատագովել ազդեցության ենթարկվածներին: Հիմա համարձակ կարող եմ ասել, որ նրանք անհրաժեշտ են մեծերին:

Տիկնայք և պարոնայք,

Այս պահին ձեզ ներկայացրի մոտավորապես այն, ինչ կկամենայի ասել: Գուցե և որոշ գաղափարներ, որ փորձեցի շարադրել այստեղ, ձեզ կթվան պարադոքսային, կեղծ: Եվ սակայն, ինձ բավարարված կզգամ, եթե կարողացա ձեր մեջ, թեկուզ և դրանց դեմ առարկության ձևով, առաջացնել, ավելի ճիշտ` արթնացնել ինչ-ինչ գաղափարներ, որ դուք համարում եք ճիշտ և գեղեցիկ:

Դա հենց այն է, ինչ կարող ենք կոչել ազդեցություն հակազդմամբ:

* Տե՛ս Ավետարան ըստ Հովհաննեսի, XII, 25:

** Տե՛ս Ավետարան ըստ Մատթեոսի, ԺԳ,12:

Ֆրանսերենից թարգմանությունը`

Արուս Բոյաջյանի