Բնություն

Սկզբնական ու հավիտենական գեղեցկությունն աշխարհին վերադարձնելու խնդիրը լուծվում է հոգու առողջացման միջոցով: Բնության մեջ մեր տեսած ավերածությունը կամ դատարկությունն իրականում մեր սեփական աչքերում է: Տեսողության առանցքը չի համընկնում իրերի առանցքին, և վերջիններս ոչ թե թափանցիկ, այլ անթափանց են ներկայանում:

Աշխարհում միասնականության բացակայության, ավերածությունների ու կուտակումների առկայության պատճառն այն է, որ մարդը դադարել է միաս- նական լինելուց: Նա բնասեր չի դառնա, քանի դեռ չի բավարարել ոգու բոլոր պահանջմունքները: Միտքը նույնպիսի պահանջմունք է, ինչպես զգայական ընկալումը: Իրոք, դրանցից ոչ մեկը կատարյալ չէ առանց մյուսի: Միտքը բարեպաշտություն է, իսկ բարեպաշտությունը` միտք` այս բառերի բուն իմաստով: Անդունդն անդունդին է կանչում:⁴⁸ Իրական կյանքում, սակայն, չի տոնվում այդ պսակադրությունը: Պարզասիրտ մարդիկ, հետևելով հայրերի ավանդույթներին, երկրպագում են Աստծուն, սակայն նրանց պարտքի զգացողությունը դեռևս չի հասել բոլոր ունակությունները դրան ի սպաս դնելու աստիճանին: Իսկ նպատակասլաց բնասերները հասկացողության անկիրք լույսով սառեցնում են բնությունը: Մի՞թե աղոթքը ճշմարտության որոնում չէ. հոգու պոռթկում առ անհայտ անսահմանություն: Չի կարող կրքոտ աղոթողը ոչինչ չսովորել: Իսկ երբ հավատանվեր մտածողը, որ մտադրվել է իրերն ու երևույթներն ազատել մասնավոր կապերից ու դրանք տեսնել զուտ մտքի լույսի ներքո, միաժամանակ գիտությունը ջերմացնի սուրբ կրքի կրակով, այդժամ ահա Աստված կրկին տեղ կգրավի իր արարածի մեջ:

Երբ միտքն ու հոգին պատրաստ են ուսումնառության, ուսումնասիրության առարկաներ որոնելու կարիքը վերանում է: Իմաստնության անփոփոխ հատկանիշը սովորականի մեջ հրաշք տեսնելն է: Ի՞նչ ասել է օր: Իսկ տարի՞: Իսկ ամա՞ռ: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կինը: Իսկ երեխա՞ն: Իսկ քու՞նը: Մեր կուրության բերումով, կարծում ենք, թե դրանք չեն կարող հուզել: Առակներ ենք հորինում` փաստի բացահայտ իմաստը քողարկելու և այն, այսպես ասած, մտքի ու հոգու գերագույն օրենքներին համապատասխանեցնելու նպատակով: Սակայն, երբ փաստը դիտարկում ենք գաղափարի լույսի ներքո, ճոռոմ առակը գունաթափվում ու թոշնում է: Մեր առջև բացվում է իսկապես գերագույն օրենքը: Իմաստուն մարդու համար, հետևաբար, փաստն է ճշմարիտ պոեզիան և ամենասքանչելի առակը: Այս հրաշքները բերվում-հասցվում են մեր շեմին: Ինքդ էլ մարդ ես: Ու գիտես, թե ինչ ասել է տղամարդ ու կին, նրանց կյանքը հասարակության մեջ, քեզ ծանոթ են թշվառությունը, աշխատանքը, քունը, վախը, հաջողությունը: Իմացիր, որ դրանցից ոչ մեկը զուտ արտաքին երևույթ չէ, այլև խորը արմատներ ունի մտքի ու հոգու կարողություններում ու հույզերում: Մինչ դու մտածում ես որևէ վերացական հարցի շուրջ, բնությունը կոնկրետացնում ու քո համար լուծելի է դարձնում այն: Խելամիտ կլիներ մեկուսանալ ու մեր ամենօրյա կյանքը հանգրվան առ հանգրվան (հատկապես նշանակալի ցնցումները) համեմատել մեր մտքում գաղափարների ծագման ու զարգացման հետ:

Կհասնենք նրան, որ աշխարհը կտեսնենք նոր աչքերով: Տրվելով լուսավորյալ Կամքին, կհագեցնենք անհագուրդ ծարավը մտքի (ի՞նչ է ճշմարտությունը) և հույզերի (ո՞րն է բարին): Եվ կգա իմ բանաստեղծին լսելու ժամանակը. «Բնությունը քարացած ու անշարժ չէ, այլ շարժուն ու փոփոխական է: Ոգին է փոփոխում ու կերտում այն: Բնության քարացածությունն ու բրտությունը ոգու բացակայության հե- տևանք են. անարատ ոգու համար այն շարժուն է, փոփոխուն ու հնազանդ: Ամեն ոգի իր տունն է կառուցում, և` իր աշխարհն այդ տան շուրջը, և` իր դրախտն այդ աշխարհի վերևում: Իմացիր, ուրեմն, որ աշխարհը գոյություն ունի քեզ համար: Քեզ համար է, որ կատարյալ են երևույթները: Միայն ինքներս ենք տեսնում, թե ով ենք մենք: Դու ունես այն ամենն, ինչ շնորհվել էր Ադամին, դու կարող ես այն ամենն, ինչ կարող էր Կեսարը: Ադամի համար տունը երկիրն ու երկինքն էր, Կեսարինը` Հռոմը. դու կարող ես տուն անվանել, ասենք, կոշկակարի արհեստանոցը, հարյուր ակր վարած հողը կամ ուսանողի ձեղնահարկը: Այդուհանդերձ, քո տիրույթը, չնայած ոչ ազդու անվանմանը, դույզն իսկ չի զիջում նրանց թագավորություններին: Ուստի` կառուցիր քո սեփական աշխարհը: Մտքումդ ու հոգումդ ծնված անարատ գաղափարին կյանքդ համապատասխանեցնելուն պես, ազատություն կստանան հոգուդ վեհ ծավալումները: Ոգու վեհացումներին կհետևեն համապատասխան հեղափոխական փոփոխություններն իրերի աշխարհում: Արագորեն ի չիք կդառնա ամենայն տհաճը` խոզերն ու սարդերը, օձերն ու ժանտախտը, հոգեբուժարաններն ու բանտերը, ոխն ու ոսոխը. դրանք անցողիկ են ու շուտով կվերանան իսպառ: Արևը կխանձի, իսկ քամին կցրի բնության մեջ եղած աղտն ու տականքը: Ինչպես հարավից եկող ամառն է իր գալուստը նախապատրաստում ձյունը հալեցնելով ու երկիրը կանաչով ծածկելով, այդպես էլ ոգին է զարդարելու իր ուղին` գեղեցկությամբ, որ դիմավորելու է իրեն, ու երգերով, որոնցով դյութվելու է: Այն բերելու է նկարեն դեմքեր, ջերմ սրտեր, իմաստուն խոսքեր ու հերոսական գործեր, և չարիքն այլևս կորչելու է տեսադաշտից: Մարդու արքայությունը բնության նկատմամբ, որ դրսի նշանով չի գալու⁴⁹(ներկայիս տիրույթը վեր է Աստծո մասին մարդու երազանքներից), նա ընկալելու է տեսողությունն աստիճանաբար վերականգնող կույրից ոչ պակաս զարմանքով»:

Ծանոթագրություններ

1 …չորացած ոսկորների մեջ… – Աստվածաշնչյան պատկեր է (Մարգարեություն Եզեկիելի, ԼԷ):

2 Այդպիսի մարդու համար հանապազօրյա հաց է դառնում երկնքի ու երկրի հետ փոխադարձ շփումը… – Այստեղ և այսուհետ շարադրանքն ինքնակենսագրական բնույթ է կրում և արտացոլում է Էմերսընի կյանքը Կոնկորդում, նրա միայնակ զբոսանքներն անտառում:

3 Ջորջ Հերբերտի «Մարդը» (1633) բանաստեղծությունից: Տողացի թարգմ. Լ. Զիլֆուղարյանի:

4 1834 թ. բացվել է Բոստոն – Վուսթեր երկաթգիծը:

5 Սալլուստիոս, Գայոս Քրիսպոս (մ.թ.ա. 86-35) – հռոմեացի պատմագիր, պետական գործիչ: Մեջբե- րումը «Կատիլինայի դավադրության մասին» աշխատությունից է:

6 Գիբոն, Էդուարդ (1737-1794) – անգլիացի պատմաբան: Մեջբերումը «Հռոմեական կայսրության անկման և կործանման պատմությունը» աշխատությունից է:

7 Լեոնիդաս (մ.թ.ա. 5-րդ դար) – Սպարտայի արքա, հույն-պարսկական պատերազմների ընթացքում մ.թ.ա. 480 թ. իր փոքրաթիվ ջոկատով Թերմոպիլե կիրճում խիզախորեն կռվել ու զոհվել է` փակելով Քսերքսես Առաջինի զորքերի ճանապարհը:

8 Վինքելրիդ, Առնոլդ (14-րդ դար) – շվեյցարական կիսալեգենդար ազգային հերոս, որն իր կյանքի գնով փրկել է ընկերներին ու ապահովել հաղթանակն ավստրիացիների նկատմամբ:

9 Վեյն, Հենրի (1613-1662) – անգլիացի քաղաքական գործիչ: Ռեստավրացիայի ժամանակ (1662թ. հունիսի 14-ն) պետական դավաճանության մեղադրանքով ենթարկվել է մահապատժի:

10 Ռասել, Ուիլյամ (1639-1683) – անգլիացի քաղաքական գործիչ: Պետական դավաճանության մեղադրանքով մահապատժի է ենթարկվել 1683 թ. հուլիսի 21-ին: