Բնություն

Մարդու մեջ համամասն է ամեն բան`

Համաչափ է ամեն մի ոսկրը:

Նույնն էլ աշխարհն է նրա կողքին`

Նույնարյուն է համայն բնությունը:

Ինչպես լուսինն է բարձրացնում ալիքը մակընթաց,

Այդպես մարդն իր հոգով աշխարհին է կապված:

Ոչինչ է խուսափում

Նրան հնազանդ ավար դառնալուց.

Նրա հայացքն աստղեր է իջեցնում,

Համայն երկինքն է նա իր մեջ առնում:

Բույսերը բուժում են ցավը մեր մարմնի,

Քանզի հարազատ արձագանք են գտնում:

Մեզ համար է փչում քամին,

Մեզ համար է երկիրը պտտվում ու շատրվանը ժայթքում,

Շուրջն ամեն բարիք, ամեն մի հաճույք ու ամեն մի գանձ մեզ է պատկանում.

Առատ սնունդն է մեր

Ու մեր հաճույքի ակունքը անսպառ:

Աստղերը քուն են բերում մեր աչքերին,

Լուսինն իջեցնում է վարագույրը, որ արեգակը պիտի բարձրացնի:

Մեղեդով ու լույսով ենք լցվում,

Այդ ամենից մարմինն է մեր ըմբոշխնում`

Ծագումից ի վեր և փուլ առ փուլ

Սնելով մեր միտքն ու հոգին:

Եվ իր գիտցածից շատ ու շատ են

Հաճոյակատար ծառաները մարդու,

Ում անխնա կոխոտում է նա,

Երբ տկարությունից հյուծված է, գունատ:

Օ, սեր անսահման. մարդն ինքն է մի ամբողջ աշխարհ,

Եվ մեկն էլ կա, որ փայփայում է մարդուն:⁴⁴

Նման կարգի ճշմարտությունների ըմբռնումը մարդուն մղում է դեպի գիտությունը, նպատակը, սակայն, մնում է միջոցներին հատկացվող ուշադրության ստվերում: Գիտության այս կարճատեսության լույսի ներքո միանգամայն ընդունելի է Պլատոնի այն միտքը, թե «Պոեզիան ավելի մոտ է կենսական ճշմարտությանը, քան պատմությունը»: Ուշադրության է արժանի մտքի ամեն մի ենթադրություն, ամեն մի կանխագուշակություն. և մենք սովորում ենք գերադասել ճշմարտության առկայծումներ պարունակող անկատար տեսությունները որևէ արժեքավոր առաջարկություն չպարունակող, բայց կատարելապես մշակված տեսություններին: Իմաստուն գրողը հասկանում է, որ ուսումնասիրության ու ստեղծագործության նպատակադրումները լավագույնս հատուցվում են մտածողության անհայտ ոլորտների հայտնագործումով` հուսադրելով, որ նոր եռանդով է լցվելու մոռացության մեջ ընկած ոգին:

Ուստի, այս էսսեն ուզում եմ ավարտել մարդուն ու բնությանը հատուկ որոշ ավանդույթներով, որոնք գովերգել է ոմն բանսատեղծ և որոնք, քանզի աշխարհում գոյություն են ունեցել մշտապես ու արժանացել են, հավանաբար, բոլոր բանասացների ուշադրությանը, կարող են վերաբերել ինչպես պատմությանը, այնպես էլ մարգարեությանը:⁴⁵

«Մարդու հիմքերը ոչ թե նյութական են, այլ ոգեղեն: Ոգու տարրը, սակայն, հավերժությունն է: Իսկ հավերժության համար բոլորովին թարմ ու ժամանակային առումով մոտ են իրադարձությունների ամենատևական շարքերն ու հնագույն ժամանակագրությունները: Հանրահայտ անհատականություններ ծնող ունիվերսալ մարդու շրջապտույտ զարգացման ճանապարհին դարերն ուղենիշներ են, իսկ ողջ պատմությունը` աստիճանական անկման մի դարաշրջան:

Մենք չենք վստահում բնության նկատմամբ ունեցած համակրանքին և ներքուստ հերքում ենք այն: Պարբերաբար ընդունում` ապա հերքում ենք բնության հետ ունեցած մեր կապը: Նման ենք գահն ու բանականությունը կորցրած, արջառների պես արածող Նաբուգոդոնոսորին:⁴⁶ Սակայն, ո՞վ կարող է սահման դնել ոգու դարմանող զորությանը:

Մարդս ավերակ մի աստված է: Երբ մարդիկ մաքրվեն մեղքից, կյանքի տևողությունը կերկարի ու աննկատ կերպով կանցնի անմահության. նույնքան աննկատ, ինչպես սթափվում ենք անուրջներից: Մինչդեռ աշխարհը կշարունակի մնալ խելագար ու գազազած, եթե ներկայիս կազմալուծվածությունը պահպանվի ևս մի քանի հարյուրամյակ: Դրան խոչընդոտում են մահն ու մանկությունը: Մանկու- թյունը մի հավերժական Մեսիա է, որ ընկնում է բարոյալիք մարդկանց գիրկն ու աղաչում նրանց վերադառնալ դրախտ:

Մարդը ինքն իր գաճաճ տարբերակն է: Ժամանակին նա ամբողջովին ներթափանցված ու ներծծված էր ոգով: Նրանից բխող հոսանքները լցնում էին բնությունը: Նրանից էին ծագում արևն ու լուսինը. արևը` տղամարդուց, լուսինը` կնոջից: Նրա մտքի ու հոգու կանոնները, նրա գործունեության այս կամ այն ժամանակաշրջաններն իրենց դրսևորումներն էին գտնում ցերեկվա ու գիշերվա, տարվա եղանակների հերթափոխի մեջ: Սակայն, երբ մարդն ավարտեց այս հսկայական խեցու կառուցումը, այլևս ուժասպառ էր. նրա երակներն անարյուն էին, իսկ ինքը սեղմվել` կաթիլ էր դարձել: Նա տեսնում է, որ իր կառույցը դեռևս հարմար է գալիս իրեն, սակայն վիթխարիորեն մեծ է իր համար: Ավելի ճիշտ, ժամանակին այն միանգամայն համապատասխանում էր մարդուն, այժմ էլ համապատասխանում է, սակայն` հեռվից ու բարձրից: Նա ամոթխածորեն հիանում է սեփական աշխատանքով: Այժմ արդեն տղամարդն է գնում արևի հետևից, իսկ կինը` լուսնի:

Երբեմն, այնուամենայնիվ, նա թոթափում է իր թմբիրն ու զարմանքով նայում է ինքն իրեն և իր տանը` լցվելով իրենց միջև եղած նմանությանը վերաբերող արտառոց խորհրդածություններով: Նա գիտակցում է, որ եթե իր օրենքները դեռևս գերիշխող են, եթե դեռևս տեր է իր սկզբնական զորության, եթե իր խոսքը դեռևս ծանրակշիռ է բնության մեջ, ապա ոչ թե շնորհիվ գիտակցած զորության. դա վեր է իր կամքից: Դա բնազդ է»: Այսպիսին էր օրփեական բանաստեղծիս երգը:

Ներկայումս մարդն իր զորության կեսն է միայն գործադրում բնության նկատմամբ: Աշխարհը յուրացնում է ղեկավարվելով սոսկ սեփական հասկացողությամբ: Նա աշխարհում ապրում ու այն կառավարում է իր պարզունակ իմաստնությամբ, և նա ով ամենից շատ է աշխատում, լիարժեք մարդ չէ. նրա ձեռքերն ուժեղ են, մարսողությունն` անխափան, մինչդեռ հոգին բիրտ է, իսկ ինքը` եսասեր վայրենի: Նրա վերաբերմունքն ու իշխանությունը բնության նկատմամբ դրսևորվում են հասկացողության միջոցով. բնությունը գոմաղբ է նրա համար: Ի սեփական շահ նա օգտագործում է կրակը, քամին, ջուրն ու ծովային կողմնացույցը, շոգին, քարածուխը և քի- միական պարարտանյութերը, ինչպես նաև` վերանորոգում է իր մարմինը ատամնաբույժի ու վիրաբույժի օգնությամբ: Սա նման է այն բանին, եթե գահընկեց արված թագավորն իր գահին ու իշխանությանը միանգամից վերատիրանալու փոխարեն սկսի կտոր առ կտոր գնել իր նախկին տարածքները: Միաժամանակ, շրջապատի թանձր խավարում հազ- վադեպ չեն պայծառ լույսի առկայծումները` բնության վրա մարդու լիարժեք (ինչպես բանականության, այնպես էլ հասկացողության միջոցով) ներգործության պատահական օրինակները: Դրանցից են. հրաշագործության ավանդույթները բոլոր ժողովուրդների վաղնջական անցյալում, Հիսուս Քրիստոսի պատմությունը, կրոնական ու քաղաքական հեղափոխությունների արդյունքում և ստրկավաճառության վերացման մեջ դրսևորված սկզբունքների հաղթանակները, խանդավառության գործած հրաշքները, որոնց մասին պատմել են Սվեդենբորգը, Հոհենլոհեն⁴⁷ և շեյկերները, բազմաթիվ անըմբռնելի ու ցօրս վիճաբանությունների առիթ տվող փաստեր, որ ներկայումս միավորված են Կենդանական մագնետիզմ անվանմամբ, ինչպես նաև աղոթքը, պերճախոսությունը, ինքնաբուժությունը, մանկական իմաստնությունը: Այս բոլոր օրինակները ցույց են տալիս, թե ինչպես է Բանականությունը մի ակնթար- թով տիրանում իր գայիսոնին: Դրանք դրսևորումներն են ժամանակից ու տարածությունից դուրս գտնվող, սակայն անմիջականորեն մեր մեջ լցվող ստեղծագործ զորության: Տարբերությունը մարդկային զորության իրական ու իդեալական արժեքների միջև գերազանց կերպով արտահայտել են սխոլաստները` ասելով, որ մարդկային գիտելիքը երեկոյան գիտելիք է` vespertina cognitio, մինչդեռ Աստծոնը` առավոտյան գիտելիք է` matutina cognitio.