Բնություն

Ճշմարիտն ասած, չափահաս մարդկանցից եզակիներին է տրված բնությունը տեսնելու շնորհը: Նրանցից շատ-շատերն անգամ արևը չեն տեսնում: Տեսնելիս էլ, խիստ մակերեսային է նրանց հայացքը: Արևը լոկ լուսավորում է չափահասի տեսողությունը, մինչդեռ` իր ողջ պայծառությամբ ներթափանցում- պարուրում է երեխայի տեսողությունն ու հոգին:

Բնության նվիրյալ սիրահարը նա է, ում ներքին ու արտաքին զգացողություններն իսկապես ներդաշնակ են, նա, ով կարողացել է իր մանկության ոգին պահպանել մինչև հասուն տարիքը: Այդպիսի մարդու համար հանապազօրյա հաց է դառնում երկնքի ու երկրի հետ փոխադարձ շփումը²: Բնության ներկայությունը բնազդային մի հրճվանքով է համակում մարդուն` ի հեճուկս ամենօրյա մտահոգությունների: Մարդուն ես եմ արարել, ասում է բնությունը, և նա, ի հեճուկս բոլոր վշտերի, երջանիկ է լինելու իմ գրկում: Ոչ միայն արևը կամ ամառը, այլև օրվա ցանկացած ժամը կամ տարվա ցանկացած եղանակը բերում են հրճվանքի իրենց բաժինը, քանզի ամեն մի պահ ու ամեն մի փոփոխություն` հեզ կեսօրից մինչև մռայլագույն կեսգիշեր, արթնացնում են մտքի ու հոգու համահունչ վիճակներ: Բնությունը մի բեմ է, որի ձևավորումը հավասարապես պիտանի է ինչպես ծիծաղաշարժ, այնպես էլ վշտամորմոք թատերերգության համար: Առողջ ոգու համար մաքուր օդը աներևակայելի առաքինությունների սրտակիցն է: Ամպամած մի երեկոյի վերջալույսին հալած ծնափոսերով լի ամայի պարապուտով անցնելիս, երբ բախտիցս գոհ լինելու որևէ առիթ էլ չունեի, ունեցել եմ գրեթե կատարյալ հրճվանքի պահեր: Նման հրճվանքը նույնիսկ ահ է ներշնչում: Անտառում, նմանապես, մարդն ազատվում է ապրած տարիների բեռից, ինչպես օձն է ազատվում հին մաշկից, և կրկին երեխա է դառնում` անկախ տարիքից: Այստեղ է ապրում անանց երիտասարդությունը: Աստծո այս կալվածքում

վայելչությունն ու սրբությունն են թագավորում, տոնն այստեղ չի ավարտվում, և չկա դրան մասնակից դարձած մեկը, որ մտածի, թե կարող է ձանձրանալ այդ տոնից` անգամ հազար տարի հետո: Անտառում վերագտնում ենք մեր բանականությունն ու հավատը: Այստեղ ես վստահանում եմ, որ ինձ երբեք (քանի դեռ տեսնում է աչքս) բաժին չի հասնելու այնպիսի մի շնոր- հազրկություն կամ դժբախտություն, որ բնությունն անկարող լինի դարմանել: Երբ կանգնած եմ մայր հողի վրա, և կայտառ օդը պարուրում է դեպի անծայրածիր տիեզերքը խոյացող գլուխս, ի չիք է դառնում ողջ խղճուկ եսասիրությունս: Վերածվում եմ համակ ակնախնձորի, դառնում եմ ոչինչ, սակայն ամենատես եմ, ու իմ միջով են անցնում Տիեզերական Գոյի բոլոր հոսանքները. մասը կամ մասնիկն եմ Աստծո: Ամենամտերիմ ընկերոջս անունն այն պահին օտար ու անպատեհ է հնչում. ով է եղբայր և ով` լավ ծանոթ, ով է տեր և ով` ծառա` չնչին ու անմիտ շեղում է սոսկ: Ես սիրահարն եմ անպարփակ ու անմահ գեղեցկության: Վայրի բնությունը շատ ավելի սիրելի ու հոգեհարազատ է ինձ, քան քաղաքի փողոցները կամ գյուղական միջավայրը: Խաղաղ բնաշխարհում` հատկապես հորիզոնի հեռավոր գծում մարդն իր բնույթին հարազատ մի գեղեցկություն է նշմարում:

Դաշտերի ու անտառների մատուցած գերագույն հրճվանքը, սակայն, այն է, որ այստեղ մարդը խորհրդավոր մի հարազատություն է զգում իր և բուսական աշխարհի միջև: Միայնակ ու լքված չեմ: Բույսերն իրենց գլխիկներով ողջունում են ինձ, և ես պատասխանում եմ այդ ողջույններին: Փոթորկահույզ ճյուղերի ալեկոծությունն ինձ համար նույնքան նոր է, որքանև` սովոր: Այն ապշեցնելու չափ արտառոց է, բայց նաև` ոչ միանգամայն անծանոթ: Դա նման է այն զգացողությանը, երբ համակվում ես ավելի վեհ գաղափարով կամ ավելի ազնիվ զգացողությամբ այն պահին, երբ մտքերդ արդարացի ես համարում ու գործողություններդ` ճիշտ:

Մինչդեռ, ակնհայտ է, որ այդպիսի հրճվանք պատճառել ի զորու է ոչ թե բնությունն, այլ մարդը կամ մարդու և բնության ներդաշնակությունը: Նման հաճույքներին տրվելիս, հարկավոր է ծայր աստիճան զուսպ լինել: Քանզի բնությունը միշտ չէ, որ տոնականորեն է զուգված. այն տեսարանը, որ երեկ ասես անուշ բուրմունքով ու չարաճճի հավերժահարսերի ցոլքերով էր լցնում շրջապատը, այսօր կարող է հագեցած լինել անսահման տրտմությամբ: Բնությունը միշտ ոգու երանգներն է կրում: Եթե դժբախտության մեջ ընկած մարդն անգամ կարողանում է աշխատել, նրա կրակի ջերմությունը կրում է վշտի խարանը: Սիրելի ընկերոջ թարմ կորուստը սգացող մարդն իրեն մի տեսակ քամահրված է զգում բնապատկերի կողմից: Երկինքն անգամ պակաս վեհ է դառնում, երբ կամար է կապում անարժան մարդկանց գլխավերևում:

ՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

2

Աշխարհի վերջնական նշանակության շուրջ խորհրդածող ցանկացած ոք տարբերակում է նշված հասկացությանը մաս կազմող մի ամբողջ շարք օգտակար հավելվածներ: Դրանք կարելի է դասակարգել հետևյալ կերպ. Հարմարություններ, Գեղեցկություն, Լեզու և Կարգապահություն:

«Հարմարություններ» ընդհանուր անվան տակ միավորում եմ այն հնարավորությունները, որոնց համար մեր զգացողությունները պարտական են բնությանը: Սրանք, անշուշտ, ժամանակավոր ու միջնորդավորված առավելություններ են, ոչ վերջնական, ինչպիսին հոգեկան պահանջմունքների բավարարումն է: Ցածրակարգ լինելով հանդերձ, հարմարությունները կատարյալ են իրենց տեսակի մեջ, և միակն են բնության հավելվածներից, որ գիտակցված են բոլոր մարդկանց կողմից: Մարդկային տառապանքը սոսկ որպես երեխայական նեղացկոտություն է ներկայանում, երբ հասկանում ենք, թե ինչպիսի մշտականությամբ ու շռայլությամբ է ապահովվում մարդու հաճո գոյությունն անծայրածիր երկնքում թևածող այս կանաչ մոլորակի վրա: Ո՞ր հրեշտակներ են հորինել այդ հիասքանչ զարդանախշերը, այդ ճոխ հարմարությունները, օդային այդ օվկիանոսը մեր գլխավերևում, ջրի օվկիանոսը ներքևում և ամուր հողն այդ երկուսի միջև: Իսկ կենդանակերպի համաստեղությունների լու՞յսը, կաթկթող ամպերի վրա՞նը, կլիմաների զոլավոր հագուստն ու քառեղանակ տարի՞ն: Մարդուն են ծառայում գազանները, կրակը, ջուրը, քարերն ու հացահատիկը: Դաշտը նրա համար միաժամանակ հատակ է և աշխատատեղ, խաղահրապարակ է և այգի ու անկողին:

«Եվ իր գիտցածից շատ ու շատ են

Հաճոյակատար ծառաները մարդու»³

Մարդուն ի սպաս դրված բնությունը ներկայանում է ոչ միայն որպես նյութ, այլև` որպես գործընթաց և արդյունք: Բնության բոլոր բաղկացուցիչները, ձեռք- ձեռքի տված անխոնջ բանում են` ի շահ մարդու: Քամին ցրում-ցանում է սերմը, արևը գոլորշիացնում է ծովը, նույն քամին այդ գոլորշիները քշում է դեպի դաշտը, մոլորակի մի տեղում կուտակված սառույցն անձրևի տեսքով թափվում է բոլորովին այլ տեղում. անձրևը սնում է բույսերին, բույսերը` կենդանիներին, և աստվածային շնորհի այդ անվերջանալի շրջապտույտը կերակրում է մարդուն:

Օգտակար արհեստները բնության նույն շնորհների` մարդկային մտքով արված վերարտադրություններն են կամ նոր համակցութունները: Մարդն այլևս չի սպասում համընթաց հողմերին. հայտնագործելով շոգու ուժը, նա իրականություն է դարձրել Էոլոսի տիկի մասին առասպելը` շոգենավի շարժիչի մեջ պարփակելով բոլոր երեսներկու քամիները: Շփումը նվազեցնելու նպատակով նա երկաթաձողեր է փռել գետնի վրա⁴, և իր ծածկակառքի մեջ տեղավորելով մի ամբողջ նավաբեռ կազմող այլ մարդկանց, կենդանիներ ու ապրանք, նա սուրում է երկրով մեկ` քաղաքից-քաղաք, ինչպես արծիվը կամ ծիծառն է սլանում երկնքում: Նոյի ժամանակներից մինչև Նապոլեոնի դարաշրջանը նման օգտակար հայտնագործությունների ամբողջությունն անճանաչելիորեն փոխել է աշխարհի դեմքը: Միայնակ ու խեղճուկրակ մարդու համար են ստեղծված քաղաքներն ու նավերը, ջրանցքներն ու կամուրջները: Նա մտնում է փոստատուն, և մարդկային ցեղը գլխապատառ նետվում է կատարելու նրա հանձնարարությունը, գրատուն է մտնում` և մարդկային ցեղը նրա համար կարդում ու գրում է բոլոր իրադարձությունների մասին, դատարան է դիմում` և ամբողջ ժողովուրդն է պաշտպան կանգնում նրա արժանապատվությանը: Ճամփեզրին տուն է կառուցում, և մարդկային ցեղը չի հապաղում ամեն առավոտ գալ ու մաքրել ձյունը` երթևեկելի պահելու նրա արահետը: