Որտեղ քննարկվում են գաղափարներն առհասարակ և ընթացքում հետազոտվում՝ արդյոք մարդկային հոգին միշտ է մտածում

Գոտֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից

Որտեղ քննարկվում են գաղափարներն առհասարակ և ընթացքում հետազոտվում՝ արդյոք մարդկային հոգին միշտ է մտածում

«Նոր փորձեր մարդկային ըմբռնողության մասին», գիրք երկրորդ, Գաղափարների մասին, գլուխ առաջին

• 1. ՖԻԼԱԼԵՏ. – Քննելուց հետո, թե արդյոք գաղա­փարները բնածին են, դիտարկենք նրանց բնու­թյունն ու տարբերությունները։ ճշմարիտ չէ՞, որ գաղափարը մտածողության օբյեկտն է։

ԹԵՈՖԻԼ.– Համամիտ եմ, միայն թե ավելացրեք, որ դա անմիջական ներքին օբյեկտ է, և այդ օբյեկտը բնության կամ իրերի որակների արտահայտությունն է։ Եթե գաղափարը լիներ մտածողության ձևը, ապա կծնվեր ու կվերանար դրան համապատաս­խան ակտուալ մտքերի հետ, բայց լինելով մտածո­ղության օբյեկտ՝ կարող է նախորդել ու հաջորդել մտքերին։ Արտաքին զգայական իրերը լոկ միջ­նորդավորված են, քանզի չեն կարող ան­միջապես ազդել հոգու վրա։ Միայն Աստված է ան­միջական արտաքին օբյեկտ։ Կարելի է ասել, թե հոգին իր անմիջական ներքին օբյեկտն է. բայց այնքանով, որքանով պարունակում է գաղա­փարներ կամ այն, ինչը համապատասխանում է իրերին։ Քանզի հոգին փոքր աշխարհ է, որտեղ հս­տակ գաղափարները Աստծո մասին պատկերացում­ներ են, իսկ աղոտ գաղափարները՝ ունիվերսումի։

• 2. Ֆ. – Մեր պարոնները, որ ենթադրում են, թե հոգին ի սկզբանե մաքուր տախտակ է՝ առանց որևէ նշանի ու գաղափարի, հարցնում են, թե ինչպես է այն կարողա­նում գաղափարներ ստանալ և ինչ միջոցով է ձեռք բե­րում դրանց զարմանալի քանակությունը։ Սրան պա­տասխանում են նրանք մեկ բառով՝ փորձով։

Թ. – Խնդրո առարկա այդ tabula rasa-ն ըստ իս սոսկ մտապատրանք է, որ բնությունը բնավ չի հանդուր­ժում, և հիմնված է փիլիսոփաների թերի հասկացու­թյունների վրա, որպիսիք են դատարկությունը, ատոմները, ամբողջի բացարձակ կամ երկու մասերի փոխհարաբերական հանգիստը, կամ անձև ընկալ­վող նախասկզբնական մատերիան։ Որևէ բազմազա­նություն չպարունակող, միակերպ իրերը սոսկ աբս­տրակցիաներ են, ինչպես ժամանակը, տարածու­թյունը և զուտ մաթեմատիկական այլ օբյեկտները։ Չկա մարմին, որի մասերը լինեն հանգստի վիճա­կում, և չկա սուբստանց, որը չունենա ցանկացած այլ սուբստանցից տարբերակվող ինչ-որ բան։ Մարդկա­յին հոգիները տարբերվում են ոչ միայն մյուս հոգի­ներից, այլև իրարից, թեև այդ տարբերությունը ամենևին էլ առանձնահատուկ կոչված բնույթի չէ։ Համաձայն իմ ապացույցների, որ կարծում եմ ունեմ, սուբստանցական ամեն բան, լինի հոգի թե մարմին, իրեն բնորոշ հարաբերության մեջ է բոլոր մյուսների հետ. և մեկը միշտ պիտի տարբերվի մյուսից բուն անվանումով <dénomination>։ էլ չասած, որ նրանք, ովքեր այդքան խոսում են այդ մաքուր տախ­տակից, չեն կարող ասել, թե ինչ կմնա դրան գաղա­փարներից զրկելուց հետո, և նման են սխոլաստ փիլիսոփաներին, որ ոչինչ չեն թողնում իրենց նա­խասկզբնական մատերիային։ Թերևս ինձ պատաս­խանեն, թե փիլիսոփաների այղ մաքուր տախտակը նշանակում է, որ հոգին ի բնե և ի սկզբանե ունի սոսկ զուտ կարողություններ։ Բայց առանց որևէ գործողության կարողությունները, մի խոսքով՝ սխոլաստիկ ուսմունքի զուտ ներունա­կությունները, նույնպես բնությանը բոլորովին խորթ մտապատրանք են և ձեռք են բերվում սոսկ վերացարկմամբ։ Քանզի աշխարհում որտե՞ղ կարելի է գտնել միմիայն իր ներունակության մեջ ամփոփված և որևէ գործողություն հանդես չբերող կարողություն, մշտապես կա մի առանձնահատուկ հակվածություն առ գործողությունը, այն էլ՝ այս և ոչ այն գործողու­թյունը։ Հակվածությունից զատ առկա է նաև միտում առ գործողությունը և նույնիսկ՝ միաժամանակ բա­զում միտումներ յուրաքանչյուր սուբյեկտի մեջ, և այդ միտումները երբեք առանց արդյունքի չեն լի­նում։ Ընդունում եմ՝ փորձն անհրաժեշտ է, որպեսզի հոգին ուղղվի դեպի այս կամ այն միտքը և ուշա­դրություն դարձնի մեր մեջ եղած գաղափարներին, բայց ինչպե՞ս են փորձն ու զգացումները գաղա­փարներ տալիս։ Արդյո՞ք հոգին պատուհաններ ունի, նման է տախտակի կամ մոմի։ Պարզ է, ովքեր այս­կերպ են մտածում հոգու մասին, ըստ էության դարձ­նում են այն մարմնական։ Ասածիս կարող են հա­կադրել փիլիսոփաների մոտ ընդունված աքսիոմը՝ որ հոգու մեջ չկա ոչինչ, որը չբխի զգացումներից : Բայց պետք է բացառել հենց հոգին և նրա մղումները։ Nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu–ի վրա։ Սակայն հոգին ներառում է կեցությունը, սուբս­տանցը, մեկը, նույնը, պատճառը, ընկալումը, դա­տողությունը և շատ այլ հասկացություններ, որ չեն կարող հաղորդել զգացումները։ Սա բավականա­չափ համապատասխանում է «Փորձի» ձեր հե­ղինակի հայացքներին, որը գաղափարների մեծ մա­սի աղբյուրը որոնում է ոգու՝ սեփական բնության շուրջ ունեցած ռեֆլեքսիայի մեջ։

Ֆ.– Հուսով եմ, կհամաձայնեք այդ ճարտարամիտ հեղինակի հետ, որ բոլոր գաղափարները բխում են զգայությունից կամ ռեֆլեքսիայից, այսինքն՝ արտա­քին զգայահասու առարկաների կամ մեր հոգու ներ­քին գործողությունների դիտարկումներից։

Թ. – Խուսափելու համար տարաձայնությունից, որի վրա առանց այդ էլ շատ ենք կանգ առել, նախապես ձեզ հայտարարում եմ, պարոն, որ երբ դուք ասում եք, թե գաղափարները մեր մեջ առաջ են գալիս այդ պատճառներից մեկնումեկից, ես դա հասկանում եմ դրանց ակտուալ ընկալման իմաստով, քանզի, կար­ծում եմ, ցույց եմ տվել, որ դրանք մեր մեջ են, նախքան կնկատվեն իբրև ինչ֊որ չափով հստակ գաղա­փարներ։

• 9. Ֆ. – Այժմ տեսնենք, թե երբ կարող ենք ասել, որ հոգին իսկապես սկսում է ընկալել ու մտածել գաղա­փարներով։ Ինձ քաջ հայտնի է, թե կարծիք կա, հա­մաձայն որի հոգին միշտ մտածում է և ակտուալ մտածողությունը նույնքան անբաժան է հոգուց, որ­քան ակտուալ տարաձգությունը՝ մարմնից։ (§ 10) Բայց չեմ կարողանում հասկանալ, որ հոգուն առա­վել անհրաժեշտ է միշտ մտածելը, քան մարմին­ներին՝ միշտ շարժման մեջ գտնվելը, քանզի գաղա­փարների ընկալումը հոգու համար այն է, ինչ շարժումը՝ մարմնի։ Սա գոնե շատ խելամիտ է թվում, և ես ուրախ կլինեի, պարոն, իմանալ ձեր կարծիքն այս մասին։

Թ. – Դուք դա արդեն ասել եք, պարոն։ Գործողու­թյունը ավելի շատ չի առնչվում հոգուն, քան մարմ­նին. հոգու մտազուրկ վիճակը և մարմնի բացարձակ հանգիստը ինձ թվում են հավասարապես ներհակ բնությանը և անօրինակ մի բան աշխարհում։ Մեկ անգամ գործել սկսած սուբստանցը կգործի միշտ, քանզի բոլոր տպավորությունները մնում են՝ միայն թե միախառնված ուրիշ նոր տպավորությունների։ Հարվածը մարմնի մեջ առաջացնում է կամ, ավելի շուտ, ի հայտ է բերում բազում հորձանքներ, ինչպես հեղուկի մեջ, և քանի որ պինդ մարմինը որոշ հեղու­կայնություն է պարունակում և ամեն հեղուկ՝ պնդու­թյան որոշ աստիճան, երբևէ հնարավոր չէ ամբող­ջապես կասեցնել այդ ներքին հորձանքները, հիմա կարելի է կարծել, որ եթե մարմինը երբեք հանգստի մեջ չէ, դրան համապատասխանող հոգին նույնպես երբեք չի լինի ընկալումից զուրկ։

Ֆ.– Բայց ղա թերևս ամեն բանի արարչի և պա­հապանի մենաշնորհն է, որն իր կատարելություննե­րի մեջ լինելով անվերջանալի՝ երբեք չի ննջում կամ նիրհում։ Ինչը բնավ չի համապատասխանում որևէ վերջավոր էակի կամ գոնե այնպիսի էության, ինչպիսին մարդկային հոգին է։