Ընդհանրապես գաղափարների և դրանց ծագման մասին
Ջոն Լոկ
«Փորձ մարդկային ըմբռնողության մասին», գիրք երկրորդ, բաժին առաջին
- Գաղափարը մտածողության օբյեկտ է։ Յուրաքանչյուր մարդ գիտակցում է, որ մտածում է և որ այն, ինչով զբաղված է իր միտքը մտածելիս, գաղափարներ են։ Կասկածից վեր է, որ մարդիկ իրենց մտքում մի շարք գաղափարներ ունեն, ինչպես օրինակ, հետևյալ բառերով արտահայտվածները՝ ճերմակություն, կարծրություն, քաղցրություն, մտածողություն, շարժում, մարդ, փիղ, զորք, հարբեցում և այլն, հետևապես նախ և առաջ հարկ է պարզել, թե ինչպես է մարդը գալիս այղ գաղափարներին։ Ես գիտեմ, որ կա մի ընդունված ուսմունք, համաձայն որի մարդիկ ունեն բնածին գաղափարներ և նախնական նշաններ, որոնք վերջիններիս գոյության ամենասկզբից դրոշմված են նրանց մտքում։ Ես արդեն ծավալուն կերպով քննության առա այդ կարծիքը և ինձ թվում է, որ նախորդ գլխում ասածիս հետ ավելի հեշտ կլինի համաձայնել, երբ ես ցույց կտամ, թե որտեղից կարող է բանականությունը ձեռք բերել իր ունեցած բոլոր գաղափարները և ինչ ճանապարհներով ու աստիճաններով են դրանք մուտք գործում մեր հոգի։ Այս առիթով ես դիմում եմ յուրաքանչյուրի դիտարկմանն ու փորձին։
- Բոլոր գաղափարները առաջ են գալիս կա՛մ զգայությունից, կա՛մ էլ ռեֆլեքսիայից։ Ենթադրենք, որ խելքը, այսպես ասած, սպիտակ թուղթ է՝ առանց նշանների ու որևէ գաղափարների։ Բայց ինչպե՞ս է այն լցվում։ Ինչպե՞ս է առաջանում այն ստվար պաշարը, որը մարդու գործուն և անսպառ երևակայությունը նկարել է գրեթե անսահման բազմազանությամբ։ Որտեղի՞ց ունի նա կշռադատության և իմացության ամբողջ այդ նյութը։ Ես կպատասխանեմ սրան մեկ բառով՝ փորձից: Փորձի վրա է հիմնված մեր ամբողջ իմացությունը, և ի վերջո դրանից է այն ծագում։ Մեր մտածողության ամբողջ նյութը բանականությանն է հասցնում մեր դիտարկումը՝ ուղղված կամ արտաքին զգայական օբյեկտներին, կամ մեր մտքի ներքին գործողություններին, որոնք մենք ինքներս ենք ընկալում և որոնց մասին ինքներս ենք խորհում։ Սրանք են իմացության երկու աղբյուրները, որոնցից կարող են ծագել այն գաղափարները, որ մենք ունենք կամ կարող ենք ունենալ բնականորեն։
- Զգայական օբյեկտները գաղափարների մեկ աղբյուրն են։ Նախ, մեր զգայարանները առնչվելով առանձին զգայահասու առարկաներին՝ միտք են հասցնում իրերի տարբեր ընկալումներ, համաձայն այն եղանակների, որոնցով այդ առարկաները ներգործում են դրանց վրա։ Այդկերպ ենք մենք գալիս գաղափարներին, որոնք ունենք դեղինի, սպիտակի, տաքի, պաղի, փափուկի, կարծրի, դառի, քաղցրի և այն ամենի մասին, ինչը կոչում են զգայական որակներ, որոնց վերաբերյալ, երբ ես ասում եմ, որ զգայարանները դրանցով մատակարարում են միտքը, նկատի ունեմ, որ վերջիններս արտաքին օբյեկտներից մտքին են հասցնում այն, ինչը նրանում առաջ է բերում հիշյալ ընկալումները։ Մեր գաղափարների մեծ մասի այս հարուստ աղբյուրը, որն ամբողջապես կախված է մեր զգայարաններից և որը նրանցով ուղղորդվում է բանականություն, ես անվանում եմ զգայություն։
- Մեր մտքի գործողությունները գաղափարների մյուս աղբյուրն են։ Այնուհետև մյուս աղբյուրը, որից փորձը գաղափարներ է հասցնում բանականությանը, մեր մտքի գործողությունների ընկալումն է մեր ներսում, երբ միտքը գործ ունի ձեռք բերած գաղափարների հետ։ Հենց որ հոգին սկսում է խորհել և դիտարկել նշված գործողությունները, վերջիններս մեր բանականությանն են ընձեռում գաղափարների մեկ այլ բազմություն, որոնք անհնար էր ստանալ արտաքին իրերից։ Այդպիսիք են ընկալումը, մտածողությունը, կասկածելը, հավատալը, կշռադատումը, իմանալը, ցանկանալը և մեր մտքի բոլոր զանազան գործողությունները։ Գիտակցելով և նկատելով մեր մեջ այդ գործողությունները՝ մենք մեր բանականության մեջ նրանցից ստանում ենք նույնպիսի զանազան գաղափարներ, ինչպիսիք ստանում ենք մեր զգայարանների վրա ներգործող մարմիններից։ Գաղափարների այս աղբյուրը մարդն ամբողջովին ունի իր մեջ, այդ աղբյուրը զգացում չէ, քանի որ արտաքին առարկաների հետ որևէ ընդհանուր բան չունի, բայց այնուամենայնիվ շատ նման է զգացմանը և միանգամայն իրավացիորեն կարող է ներքին զգացում կոչվել։ Սակայն առաջին աղբյուրն անվանելով զգայություն, երկրորդը ես անվանում եմ ռեֆլեքսիա, որովհետև սրա առաջարկած գաղափարները միտքը ձեռք է բերում խորհելով իր ներսում կատարած սեփական գործողությունների մասին։ Այսպես, հետագա շարադրության ընթացքում ասելով ռեֆլեքսիա, ես նկատի կունենամ մտքի կողմից իր գործողությունների զննումը և դրանց վարքը, որի հետևանքով բանականության մեջ առաջ են գալիս այդ գործողությունների գաղափարները։ Այս երկու աղբյուրները, կրկնում եմ, այսինքն՝ արտաքին նյութական Իրերը, որպես զգայության օբյեկտներ, և մեր մտքի ներքին գործողությունները, որպես ռեֆլեքսիայի օբյեկտներ, ըստ իս միակ օրրանն են, որից սկիզբ են առնում մեր բոլոր գաղափարները։ Գործողություններ տերմինը ես կիրառում եմ այստեղ լայն իմաստով՝ նկատի ունենալով ոչ միայն մտքի ակտերն իր գաղափարների նկատմամբ, այլև այդ գործողություններից սկիզբ առնող յուրահատուկ կրքերը, ինչպիսիք են բավարարվածությունը կամ անբավարարվածությունը, որոնք առաջ են գալիս որևէ մտքից։
- Մեր բոլոր գաղափարները կամ առաջին աղբյուրից են, կամ երկրորդից։ Կարծում եմ, որ բացի նշված զույգ աղբյուրներից բանականությունը ոչ մի տեղից գաղափարների նշույլ անգամ չի ստանում։ Արտաքին օբյեկտները մատակարարում են միտքը զգայական որակների գաղափարներով, որոնք բոլորն էլ մեզանում օբյեկտների առաջ բերած զանազան ընկալումներ են, իսկ միտքը բանականությանը մատակարարում է իր սեփական գործողությունների գաղափարները։
Եթե մենք ամբողջությամբ հետազոտենք այդ աղբյուրները և դրանց տարբեր մոդուսները, բաղադրիչներն ու հարաբերությունները, ապա կպարզենք, որ վերջիններս ընդգրկում են մեր գաղափարների ամբողջ պաշարը և որ մեր մտքում չկա մի բան, որը չգար ոչ այդ երկու աղբյուրներից որևէ մեկից։ Թող յուրաքանչյուր ոք ստուգի սեփական մտքերը ու հիմնավորապես ուսումնասիրի իր բանականությունը և այնուհետև ասի ինձ, որ իր ունեցած բոլոր սկզբնական գաղափարները տարբեր են զգայական օբյեկտների կամ որպես ռեֆլեքսիայի օբյեկտ դիտվող նրա մտքի գործողությունների գաղափարներից։ Որքան էլ նրա կարծիքով մեծ լինի բանականության մեջ տեղ գտած իմացության ծավալը, հետևողական ուսումնասիրությունից հետո նա կտեսնի, որ իր մտքում չկան ուրիշ գաղափարներ, բացի նրանցից, որոնք դրոշմել են այդ երկու աղբյուրները, թեպետ գուցե, ինչպես մենք կտեսնենք ստորև, դրանք գումարված կլինեն անսպառ բազմազանությամբ և ընդլայնված կլինեն բանականությամբ։
- Դա նկատվում է երեխաների մոտ։ Նա, ով ուշադիր ուսումնասիրի երեխայի վիճակը լույս աշխարհ գալու պահին, դժվար թե մտածի, որ վերջինս առատորեն մատակարարված է գաղափարներով, որոնք պիտի նրա գալիք իմացության առարկան հանդիսանան։ Նա աստիճանաբար է հասնում դրանց։ Ու չնայած այն բանին, որ ակնհայտ ու սովորական որակների գաղափարները դրոշմվում են նախքան հիշողությունը կսկսի ժամանակի ու կարգի գրանցում պահել, այնուամենայնիվ դա հաճախ տեղի է ունենում ավելի ուշ, քան երեխան կհանդիպի ոչ սովորական որակների, այնպես որ շատ չէ այն մարդկանց թիվը, որոնք ի վիճակի կլինեին մտաբերել իրենց առաջին ծանոթությունը այդ որակներին։ Եվ հարկ եղած դեպքում, իհարկե, կարելի էր անել այնպես, որ մանուկը նախքան հասակ առնելը նույնիսկ սովորական գաղափարների շատ փոքր պաշար ունենար։ Բայց քանի որ բոլոր լույս աշխարհ եկողները շրջապատված են առարկաներով, որոնք մշտապես և տարբեր ձևով ներգործում են նրանց վրա, այնպես է լինում, որ բազում գաղափարներ դրոշմվում են երեխաների մտքում, անկախ այն բանից՝ դրա մասին հոգ տարվում է, թե՝ ոչ։ Լույսը և գույները առկա են ամենուր, որտեղ բաց են աչքերը, ձայներն ու որոշ հոտառական որակներ անպակաս են գրգռելու համար մանուկների համապատասխան զգայարանները և մուտք գործելու միտք։ Բայց այնուամենայնիվ, կարծում եմ, հեշտությամբ կհամաձայնեն, որ եթե երեխան պահվեր մի վայրում, որտեղ մինչև հասակ առնելը նա չտեսներ ոչ մի ուրիշ գույն բացի սևից և սպիտակից, ապա ալ կարմրի կամ կանաչի գաղափարները ձեռք կբերեր նույն հաջողությամբ, ինչպես նա, ով ձեռք է բերում ոստրեի կամ արքայախնձորի համը՝ մանկուց համտեսած չլինելով դրանք։
- Կախված հանդիպող օբյեկտների զանազանությունից՝ մարդիկ տարբեր կերպ են մատակարարվում գաղափարներով։ Մարդիկ դրսից մատակարարվում են գաղափարների ավելի մեծ կամ ավելի փոքր թվով, կախված այն բանից, թե ինչպիսի բազմազանություն են առաջարկում իրենց հանդիպող օբյեկտները՝ մեծ, թե փոքր։ Եվ սեփական մտքի գործողություններով՝ կախված այն բանից, թե որքան են մտածում վերջիններիս մասին՝ շատ, թե քիչ։ Այդպես, թեև նա, ով հայում է իր մտքի գործողությունները, չի կարող չունենալ այդ գործողությունների պարզ ու հստակ գաղափարները, ով նշված գործողություններին չի ուղղի իր մտքերը և ուշադրությամբ չի դիտի դրանք, չի ունենա իր մտքի գործողությունների և մտքում գտնվող ամենի հստակ, միմյանցից տարբեր գաղափարներ։ Չէ՞ որ բնանկարի կամ ժամացույցի մասերի ու շարժումների առանձին գաղափարներ կունենա նա, ով կդիտի դրանք և ուշադրությամբ կուսումնասիրի բոլոր մասերը։ Նկարը կամ ժամացույցը կարող են դրված լինել այնպես, որ ամեն օր հանդիպեն նրա ճանապարհին, բայց այնուամենայնիվ դրանց բոլոր մասերի մասին նա շփոթ գաղափարներ կունենա այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի ուսումնասիրել դրանցից յուրաքանչյուրն առանձին։
- Ռեֆլեէսիայի գաղափարները (առաջ են գալիս) ավելի ուշ, որովհետև ուշադրության կարիք ունեն։ Սա է պատճառը, որով երեխաների մեծ մասը իրենց մտքի գործողությունների գաղափարները ձեռք է բերում բավականին ուշ, իսկ ոմանք նույնիսկ ամբողջ կյանքի ընթացքում զուրկ են այդ գործողությունների հստակ ու կատարյալ գաղափարներից։ Այսպես, թեև այդ գործողություններն անընդհատ տեղի են ունենում, սակայն քանի դեռ բանականությունը չի անդրադարձել ինքն իրեն և չի խորհել սեփական գործողությունների մասին՝ դարձնելով դրանք հայեցողության օբյեկտներ, դրանք շրջող տեսիլքների նման բավականաչափ խորը տպավորություններ չեն թողնում, որպեսզի մտքի մեջ դրոշմեն հստակ, միմյանցից տարբեր, ամուր գաղափարներ։ Մանուկները, երբ ծնվում են, շրջապատված են նոր իրերի աշխարհով, իրեր, որոնք մշտապես գրգռում են նրանց զգայարանները, դեպի իրենց գրավում միտքը, որը պատրաստ է ուշադրության արժանացնել նորը և հակված է վայելել փոփոխվող օբյեկտների բազմազանությունը։ Այսպես, առաջին տարիներին մանուկները զբաղված և հետաքրքրված են շրջապատի զննությամբ։ Նրանց դեպքում մարդու գործը արտաքին աշխարհին ծանոթանալն է։ Մեծանալով արտաքին զգայությունների հանդեպ ունեցած ուշադրության ներքո՝ մարդիկ նախքան հասուն տարիքի հասնելը հազվադեպ են լուրջ խորհում իրենց ներսում տեղի ունեցածի մասին, իսկ ոմանք գրեթե չեն խորհում ընդհանրապես։