Գաղափարների պրոբլեմատիկան Լոկի, Լայբնիցի և Կանտի իմացաբանության մեջ (վերլուծական ակնարկ)
Համաձայն Կանտի, մտածողությունը բաժանվում է երկու ունակությունների՝ դատողականության և բանականության։ Առաջինի մասին արդեն խոսվեց։ Դրա հասկացությունն էր զգայականի շրջանակներում նշանակություն ունեցող կատեգորիան։ Բանականության դեպքում մենք գործ ունենք մտածողության հետ, որը փորձում է դուրս գալ զգայականի սահմաններից։ Այլ կերպ ասած, բանականությունը տենչում է ըմբռնել ոչ թե հարաբերականը, այլ բացարձակը։ Ինչպես նշում է Հեգելը. «Կանտը առաջինը ցույց տվեց, որ դատողականության առարկան է վերջավորը և պայմանականը, իսկ բանականությունը հետամուտ է անվերջին և անպայմանականին»։
Այս անպայմանականի մասին պատկերացումները Կանտն անվանում է գաղափարներ։ Տեսական ոլորտում բանականությունն ունի ընդամենը երեք գաղափար՝ հոգի, աշխարհի հոգի, իբրև մետաֆիզիկական միասնություն, և Աստված։ Ինչո՞ւ հենց այս երեքը։ Սրանց դեդուկցիան Կանտն իրականացնում է կատեգորիաների համաբանությամբ։ Դրանք դուրս են բերված այն երեք հարաբերություններից, որոնք դատողականությունը պատկերացնում է կատեգորիաների շնորհիվ, միայն թե չհենվելով կոնկրետի, այսինքն՝ փորձի վրա և որպես հիմք ընդունելով անպայմանականը։ Բացի այդ, հիշյալ հարցում իրենց դերը խաղացին մետաֆիզիկայի ավանդական բաժանումները՝ հոգեբանություն, տիեզերաբանություն և աստվածաբանություն։ Ինչ վերաբերում է գաղափարների ծագումնաբանությանը, ապա տեղին կլիներ բերել իր իսկ Կանտի խոսքերը, «դրանք կամայականորեն հորինված չեն, այլ տրված են հենց իր՝ բանականության բնույթով»։ Վիլհելմ Վինդելբանդի դիպուկ բնութագրմամբ այս երեք գաղափարները անհրաժեշտ պատկերացումներ են մարդկային խնդիրների մասին։ Սա նշանակում է, որ բանականության մեջ ներպարփակված են դեպի անվերջն ու բացարձակը ձգտող և գաղափարների բովանդակություն դարձած երեք նպատակներ։
Թվում է, թե Կանտը խոսում է բոլորովին այլ բանի մասին, որն ընդհանուր ոչինչ չունի Լոկի գաղափարի հետ։ Այդ դեպքում շատ չէ՞ր արդյոք հեռացել Լոկի գաղափարը Պլատոնի գաղափարից։ Պլատոն – Լոկ – Լայբնից – Կանտ գծով գաղափարների կարգավիճակները դիտարկելիս տեսնում ենք, որ առաջինի մոտ դրանք ճշմարտության տիպարներ էին (բառիս բուն իմաստով), Լոկի և Լայբնիցի մոտ՝ մտածողության օբյեկտ, Կանտի մոտ՝ մարդկային բնույթի ռեֆլեկտված պատկերացումներ։ Անրի Բերգսոնը իր «Մետաֆիզիկայի ներածության» մեջ գրում է. «Ամբողջ «Զուտ բանականության քննադատությունը» ի վերջո հաստատում է, որ պլատոնիզմը, որն անօրինական է, եթե գաղափարներն իրեր են, օրինական է դառնում, եթե գաղափարները հարաբերություններ են, և որ պատրաստի գաղափարը այդկերպ երկնքից իջեցված լինելով երկիր՝ ընդհանուր հիմք է դառնում մտքի և բնության համար, ինչպես և դա ցանկանում էր Պլատոնը»։ Նախորդների հետ Կանտի անհամաձայնությունը նաև այն էր, որ Լոկը և մյուսները գաղափարը դիտում էին իբրև կոնստիտուտիվ փաստ, մինչդեռ Կանտի մոտ, ասենք աշխարհի հոգու դեպքում, գաղափարը ռեգուլյատիվ ծրագիր է։ Իդեան, այսպիսով, մարդու կողմից իր բնությամբ իր իսկ համար առաջ քաշված ձգտումն է դեպի իդեալը։ Աստծո գաղափարի մեջ առկա է մի ձգտում՝ անցնել բոլոր վերջավոր երևույթների սահմանը և գտնել բացարձակ, կատարյալ էակին։ Կանտը պարզում է, որ այդպիսի ձգտման հիմքում ընկած է բարոյական կարիք, այն է՝ դուրս գալ եղածի սահմաններից և բավարարության գալ անդրզգայական իդեալի մեջ։ Այսինքն՝ Աստծո գաղափարի մեջ համակենտրոնացած էներգիան ընդամենը բարոյական կարիքի արտահայտություն է։ Այստեղ հարկ է նշել, որ թեև Պլատոնը գաղափարները տարածում էր ամեն բանի վրա՝ և՛ տեսական և՛ պրակտիկ ոլորտներում, սակայն դրանց հիերարխիայում գերագույն տեղը հատկացնում էր Բարիքի գաղափարին։ Իզուր չէր Արթուր Շոպենհաուերը իր «Աշխարհն իբրև կամք և պատկերացում» աշխատության մեջ ասում. «Եթե Կանտի ուսմունքն իսկապես ըմբռնված և յուրացված լիներ և եթե այնուհետև ըմբռնված և յուրացված լիներ նաև Պլատոնը … ապա արդեն վաղուց հայտնաբերած կլինեին, թե որքան միանման են երկու ուսմունքների բուն նշանակությունն ու նպատակը»։
Թեև Կանտը ժխտում էր Աստծո և մյուս գաղափարների գոյությանը ռացիոնալ ապացույց տալու ամեն հնարավորություն, սակայն նա գտավ դրանց մեջ բոլորովին նոր բովանդակություն՝ վերաբերող արդեն բացառապես բանականության բնույթին։ Այդ նոր բովանդակությունը ստիպեց հետազոտողների հաջորդ սերունդներին վերանայել ունեցած պատկերացումները անսահմանի և անպայմանականի մասին։