Homo Trickster կամ էսթետիզմի ծուղակները

2 Կոնստանդին Երզնկացի. Բանք հաղագս արեգականն…–Մարգարիտներ հայ քնարերգության, հ. Ա, Եր., 1971, էջ 135:

3 Հերակլիտես. – Die Fragmente der Vorsokratiker, v. H. Diels, hrsg. v. W. Kranz. (B 50) Her.

4 Heidegger M. Nietzsche, Neske, Pfullingen, 1961.

5 Scheler M. Das Ressentiment im Aufbau der Moralen. – Abhandlungen und AufsՊtze von Max Scheler, B. 1, Leipzig, 1915. Այդ ծավալուն ուսումնասիրությունից քաղված առանձին պատառիկների հայերեն թարգմանությունը տես ՀՀՀԿ-ի պարբերականի առաջին հատորում – Ինքնություն, Եր., 1995, էջ 236 – 241.

6 «Als ob»-ից ելնող մոտեցումն իր հետագա զարգացումն է գտել Հանս Ֆայհինգերի մոտ, որը փորձել է հիմնավորել հոգևոր աշխարհի պայմանական, «իբր» նշանակալից բնույթը: (H.Vaihinger „Philosophie des Als Ob“). Ռ. Սաֆրանսկին այդ մոտեցումը միջնադարյան «երկակի ճշմարտության» կրկնակն է համարում. Տե՛ս. Safranski R. Ein Meister aus Deutschland. Heidegger und seine Zeit, Carl Hanser Verlag, München, Wien, 1994, էջ 50:

7 Կանտը հավանաբար կառարկեր այդ փաստարկի դեմ` հիշեցնելով, որ կատեգորիկ իմպերատիվի հրամայականությունը տրված է մեզ անմիջականորեն, պրակտիկ բանականության շրջանակներում և, հետևաբար, չպետք է որպես արտաքին պարտադրանք գնահատվի: Նիցշեի համար, սակայն, բանականությունն ինքնին մնում էր արտաքին և ռեպրեսիվ:

8 Կանտ Ի. Դատողունակության քննադատություն, 49:

9 Ռոմանտիկական էսթետիզմի իմ նկարագրության մեջ ես հետևում եմ Պ.Գայդենկոյի յոթանասնականներին հրապարակված խորազնին ուսումնասիրությանը, որի վերահրատարակությունն իրականացվել է մի քանի տարի արաջ: Տե՛ս. Гайденко П. П. Трагедия эстетизма – ее же. Прорыв к трансцендентому, М 1997, с.118 – 137.

10 Nietzsche F. Also sprach Zarathustra, Insel, 1976, S. 108.

11 Ibid, S. 25.

12 Ibid, S. 109.

13 Ռոմանտիկական մեսիանիզմն ուղղված էր Արևմուտքի երիտասարդացմանը, այլ ոչ նրան հրաժեշտ տալուն, ինչպես դա ենթադրվում էր Նիցշեի մոտ: Այդ մասին տե՛ս. Habermas J. Der philosiphische Diskurs der Moderne, Ffm., 1988, S. 114.

14 Nietzsche F. Wille zur Macht, St. No 12 (Schlußabshnitt), vgl.: Heidegger M. Nietzsche, S. 104.

15 Nietzsche F. Genealogie der Moral, III, 12.

16 Ադոռնոն խոսում է խարտյաշ գիշատիչի կեցվածք ընդունած անտաշների, սփրթնած ֆիլիստերների, հենց այն թերահասների (Zu kurz Gekommenen) մասին, որոնց դեմ ի սկզբանե ուղղված է եղել տերերի բարոյականությունը. – տե՛ս. Adorno Th.W. Minima Moralia, Suhrkamp, Ffm., 1970, Էջ 121-122:

17 «Այդ ձգտումը դիտվել է և դիտվում է մատուցողների, բժիշկների, կառապանների, նկարիչների, թեթևաբարո կանանց, կաշառակեր պաշտոնյաների, զինվորների, ավազակների, խաչակիրների, խաղատների հաճախորդների և աղքատների մոտ, ամենայն իրավունքով կարելի է ասել, որ այն հատուկ է all sorts and conditions of men, աշխարհի բոլոր դարաշրջաններում և երկրներում, ուր դրա համար գոյություն է ունեցել կամ գոյություն ունի որևիցե օբյեկտիվ հնարավորություն». – Weber M. Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus. – Weber M. Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie, Bd. 1., TՖb. 1920, S. 4.

18 Ibid, ff.

19 Մեկ նմանություն մնում է թերևս, – կառարկի ընթերցողը, – չէ՞ որ Նիցշեն խոսում է տիրելու և հրամայելու, բայց նաև հնազանդվելու և ենթարկվելու ունակ գերմարդկանց հիերարխիայի մասին. արդյո՞ք պաշտոնյաների ծառայական բուրգը չի մարմնավորում նույն այդ գեր- իշխանության արդիական մոդելը: Մտքի այդ ֆիգուրն իսպառ չբացառելով հանդերձ, նրա վերջնական գնահատականը կապենք հետևյալ փորձաքարի հետ. Նիցշեն պնդում է, որ ապագայի ազնվազարմ ցեղի շրջանակներում օրենքի և արդարության ավանդական հասկացություններին փոխարինելու է գալիս տիրակալի ողորմած շնորհը (Gnade): Հայոց երրորդ հանրապետության բյուրոկրատական աբսուրդն իր ընթացիկ կյանքում ըմբոշխնող ընթերցողն, իհարկե, հեշտությամբ կպատկերացնի, թե ինչ պիտի նշանակեր վերադասի ողորմած շնորհը ստորադասի նկատմամբ` պաշտոնեական հարաբերությունների շրջանակում կիրառված: Իսկ թե որքանով համատեղելի են բյուրոկրատիան և շնորհն ընդհանրապես, կքննարկվի ստորև:

20 «Կականիա»-ն Ավստրո-Հունգարիային Ռ. Մուզիլի տված հեգնական անվանումն է, որ ծագում է Մերձդանուբյան կայսրության հիմնարկությունների անվան մեջ պաշտոնապես օգտագործվող K&K – Kaiserliche und Königliche, «կայսերական և թագավորական» հապավումից:

21 Տե՛ս. Kafka F. Das Schloß, Ffm., 1968, էջ 58 – 74.

22 Տե՛ս. Brod M. Nachworte des Herausgebers. – Kafka F. Das Schloß, էջ 347 – 358; ինչպես նաև նույնի Über Franz Kafka, Fischer Verlag, Bd. 1496:

23 Kafka F. Zur Frage der Gesätze. – Sämtliche Erzählungen, Ffm., 1993, S. 314 – 315.

24 Նույն տեղում, էջ 315:

25 Տե՛ս. Brod M. Das Unzerstörbare, Stutg., Berlin, Köln, Mainz, 1968, էջ 144 – 154: Հմմտ.: Kierkegaard S. Furcht und Zittern, Ffm.-Hmb., 1959.

26 Kafka F. Das Schloß, S. 74.

27 Կաֆկայի ամենազարմանալի, ֆանտասմագորիկ նովելներից մեկը «Ծոմ պահողն» է, որի հիմքում դրված հավերժ ծոմ պահող մարդու գաղափարը բացարձակ մտացածին է թվում: Որքան մեծ եղավ, սակայն, իմ զարմանքը, երբ մի քանի տարի առաջ, ավստրիական «Die Presse»-ի «ինչի մասին է գրել մեր թերթը հարյուր տարի առաջ» բաժնում հայտնաբերեցի անպաճույճ և որևէ սենսացիայի չհավակնող հնադարյան մի հայտարարություն այն մասին, որ Վիեննա է ժամանել հերթական «ծոմ պահողը»` ein Hungerkünstler, որի հյուրախաղերը (իմա. հրապարակային ծոմը) կազմակերպվում է քաղաքի այսինչ հայտնի սրահում:

28 «Քանզի ինքն էր նախահարձակը…», – Kafka F. Das Schloß, S. 58.

29 Նույն տեղում, էջ 73. Իրավիճակն այստեղ զուգահեռվում է օրենքի մասին այն հայտնի առակին, որ տաճարի քահանան Յոզեֆ Կ-ին պատմել էր «Դատավարությունում»: Գյուղացին իր ողջ կյանքն անց է կացնում է Օրենքի դռան առջև` ներս մտնելու իրավունք հայցելով ու չստանալով, և մահվան րոպեին տեղեկանում է, որ այդ դուռը միայն իր համար էր նախատեսված, դռնապահն այժմ կողպելու է այն: – Vor dem Gesetz. – Kafka F. Sämtliche Erzählungen, S. 131 – 132.

30 Kafka F. Das Schloß, S. 58.

31 «Was wir besiegen, ist das Kleine, / und der Erfolg selbst macht uns klein».- Rilke R.M. Der Schauende.- Werke, Bd. 1-1, S. 215.

32 «Wen dieser Engel überwand, / welcher so oft auf Kampf verzichtet, / der geht gerecht und aufgerichtet / und groշ aus jener harten Hand,/ die sich, wie formend, an ihn schmiegte./ Die Siege laden ihn nicht ein./ Sein Wachstum ist: der Tiefbesiegte / von immer Größerem zu sein». – նույն տեղում: Ռիլկեի գլուխգործոցին համարժեք հայերեն փոխադրություն չունենալով` համարձակվում եմ ընթերցողին առաջարկել Բ. Պաստեռնակի հանճարեղ թարգմանությունը հայ հասարակայնության համար լայնորեն մատչելի ռուսերենով. «Кого тот ангел победил, / тот правим, не гордясь собою,/ выходит из такого боя/сознаньи и расцвет сил./Не станет он искать побед./ Он ждет, чтоб высшее начало / его все чаще побеждало, / чтобы ему пасти в ответ». Рилке Р. М. Созерцание (пер. Б. Пастернака). – Рилке Р. М. Новые стихотворения, М., 1977, с 272. Պաստեռնակյան թարգմանության մեջ, ցավոք, ուշադրությունից վրիպել է welcher so oft auf Kampf verzichtet, «որն այդքան հաճախ խուսափում է մարտից» արտահայտությամբ ներմուծվող շեշտադրությունը: