Նյութեր «Ideas and Opinions» գրքից

Ալբերտ Այնշտայն

Այս տարի լրանում է մեր ժամանակների մեծագույն մտածող, ֆիզիկոս Ալբերտ Այնշտայնի մահվան 50 տարին և նրա գլուխգործոցներից մեկի՝ հարաբերա­կանության հատուկ տեսության ստեղծման 100 տարին։ Այդ կապակցությամբ այս տարին հայտարար­ված է Ֆիզիկայի տարի։ Այնշտայնը այն գործիչ­ներից է, որոնց հարկ չկա ներկայացնել։ Նրա անունը XX դարի առասպելներից է։ Միայն 1905 թվականին նա Annalen der Physik ամսագրում հրատարակեց հինգ աշխատանք՝ բրոունյան շարժ­ման, լուսաէֆեկտի և հարաբերականության հատուկ տեսության վերաբերյալ, որոնցով միանգամից մտավ խոշորագույն ֆիզիկոսների շարքը։ Նրա այդ և հե­տագա աշխատանքներից յուրաքանչյուրը մի ցնցում էր ֆիզիկայի մեջ, որի ալիքները տարածվում էին գիտության բոլոր բնագավառներով։ Լուսաէֆեկտի և պինդ մարմինների ջերմունակության վերաբերյալ աշխատանքներն, ըստ էության, հիմք դրեցին քվան­տային մեխանիկայի զարգացմանը, իսկ հարաբե­րականության տեսությունը լիակատար ձևով փոխեց ժամանակի, տարածության, մատերիայի և էներգիա­յի մասին դարերով քարացած պատկերացումները և հնարավորություններ ընձեռեց XX դարում ֆիզի­կայի (և ոչ միայն) բուռն զարգացման համար։ Մինչ Այնշտայնի աշխատանքը տարածությունը և ժամա­նակը համարվում էին բացարձակ և անփոփոխ։ Հարաբերականության տեսության առաջին մասում Այնշտայնը ցույց տվեց, որ դրանք հարաբերական են և որոշվում են դիտորդի հաշվարկման համակար­գով։ Իսկ հարաբերականության ընդհանուր տեսու­թյամբ ապացուցեց, որ տարածության և ժամանակի հատկությունները որոշվում են մատերիայով։ Նա դուրս բերեց նյութի զանգվածի և էներգիայի մասին իր հանրահայտ E=mc² բանաձևը, որը դարձավ մեր դարաշրջանի գիտության խորհրդանիշը։

Այնշտայնը հաճախ է ելույթներ ունեցել, հոդվածներ գրել նաև մարդկության պատմության մեջ գիտու­թյան դերի, գիտության և կրոնի փոխհարաբերու­թյան, գիտության մեթոդաբանության, մարդկության իմացության հիմքերի և հասարակական հնչեղու­թյուն ունեցող այլ հարցերի մասին։ Այս աշխա­տանքներում ևս զգացվել է մեծ մտածողի՝ բարդ և դժվարագույն հարցերի մեջ խորամուխ լինելու և ամենակարևորն ու որոշիչդ գտնելու հազվագյուտ ունակությունը։ Ընթերցողի ուշադրությանն ենք ներ­կայացնում նրա աշխատանքներից մի քանիսը, որոնք ընտրել ենք 1982 թվականին Three Rivers Press, New York, Albert Einstein “Ideas and Opinions” ժողովածուից։ Այս աշխատանքներին ծանո­թանալն, անշուշտ, մեծ ճանաչողական և կրթական նշանակություն կունենա բոլոր ընթերցողների և մանավանդ ապագա ֆիզիկոսների համար։ Ինչպես ինքն է ասել իր ելույթներից մեկում, ամեն դեպքում, հետաքրքիր կլիներ իմանալ, թե ամբողջ կյանքում իր ողջ կարողությամբ հիմնադրույթներ մաքրել և շտկել ջանացող մարդը ինչպես է նայում գիտության իր սեփական բնագավառին։ Նյութերն ընտրված են այնպես, որ ընդգրկեն տարբեր բնագավառներ և հնարավորինս համակողմանիորեն ներկայացնեն Այնշտայնի հայացքները մարդկային իմացության տարբեր բնագավառների վերաբերյալ։

ՏԵՍԱԿԱՆ ՖԻԶԻԿԱՅԻ ՄԵԹՈԴԻ ՄԱՍԻՆ

Դասախոսությունը կարդացվել է Օքսֆորդում, 1933 թ. հունիսի 10-ին, Հերբերտ Սպենսերի հիշատակին։ Տպագրվել է Mein Weltbild, Ամստերդամ, Querido Verlag, 1934 թ.։

Եթե ցանկանում եք տեսաբան ֆիզիկոսից որևէ բան իմանալ նրա մեթոդների մասին, խորհուրդ կտայի հետևել մեկ սկզբունքի՝ մի հավատացեք նրա բառերին, այլ սևեռեք ձեր ուշադրությունը նրա գործերի վրա։ Նրան, ով տվյալ ասպարեզում մի բան է հայտնագործել, իր երևակայության արդյունքները թվում են այնքան անհրաժեշտ ու բնական, որ նա դրանք դիտում է և ցանկանում է, որ ուրիշներն էլ դիտեն ոչ թե որպես մտքի ստեղծագործություն, այլ իրական փաստեր։

Այս բառերը հնչում են, կարծես, հրավեր՝ լքելու այս դասախոսությունը։ Դուք ինքներդ ձեզ կասեք՝ այս անձնավորությունն ինքը աշխատում է որպես տեսաբան ֆիզիկոս և, հետևաբար, պետք է որ տեսական գիտության կառուցվածքի հարցերը թողնի փիլիսոփաներին։

Նման քննադատությունից կարող եմ պաշտպանվել՝ արտահայտելով իմ անձնական տեսակետը և հավա­տացնելով ձեզ, որ դա չի եղել իմ նախաձեռնությու­նը, այլ՝ ուրիշների բարյացակամ հրավերի արդյունքը, որ ես բարձրացել եմ այս ամբիոն, սրա նպատակն է հարգել մարդու հիշատակը, որն իր ողջ կյանքի ընթացքում մարտնչել է իմացության միասնականության համար։ Սակայն օբյեկտիվորեն իմ դեպքը կարող է արդարացվել նրանով, որ, ամեն դեպքում, հետաքրքիր կլիներ իմանալ, թե ամբողջ կյանքում իր ողջ կարողությամբ հիմնադրույթներ մաքրել և շտկել ջանացող մարդը ինչպես է նայում գիտության իր սեփական բնագավառին։ Թե նա ինչպես է գնահատում դրա անցյալն ու ներկան, կարող է մեծապես կախված լինել այն բանից, թե նա ինչ հույսեր ունի ապագայի վերաբերյալ և ինչ նպա­տակներ է հետապնդում ներկայումս։ Սակայն դա յուրաքանչյուրի անխուսափելի ճակատագիրն է, ով խորը խրված է եղել գաղափարների աշխարհի մեջ։ Նրա հետ տեղի է ունենում նույն բանը, ինչ պատմա­բանի, որը նույն կերպ, չնայած միգուցե անգիտակ­ցաբար, խմբավորում է իրադարձությունները ինչ-որ գաղափարի շուրջ, որոնք ստեղծել է ինքն իր համար մարդկության պատմության առարկայի վերաբերյալ։ Այժմ մի հայացք նետենք տեսական համակարգի զարգացման վրա, առանձնակի ուշադրություն դարձնելով տեսության բովանդակության և փորձ­նական փաստերի ամբողջության փոխհարաբերու­թյան վրա։ Մեր ամբիոնում հիմա զբաղված ենք իմացության երկու անբաժանելի բաղադրիչների՝ փորձի և գիտակցության հավիտենական հակադրու­թյան հարցերով։

Մենք ակնածում ենք հին Հունաստանի նկատմամբ՝ որպես արևմտյան գիտության օրրանի։ Այստեղ առա­ջին անգամ աշխարհն ականատես եղավ տրամա­բանական համակարգի հրաշքին, որը քայլ առ քայլ զարգանում էր այնպիսի ճշգրտությամբ, որ նրա դրույթներից յուրաքանչուրը բացարձակապես կաս­կածից դուրս էր. ես նկատի ունեմ էվկլիդյան երկրաչափությունը։ Տրամաբանության այս հրաշալի հաղթարշավը մարդու մտածողությանը տվեց հետա­գա զարգացման համար անհրաժեշտ ինքնավստա­հություն։ Եթե Էվկլիդեսը չի վառում ձեր պատանե­կան խանդավառությունը, ուրեմն դուք չեք ծնվել գիտական մտածող դառնալու համար։

Բայց նախքան մարդկությունը կհասունանար մի գիտության համար, որը կամփոփեր ամբողջ իրա­կան աշխարհը, մի երկրորդ հիմնարար ճշմարտու­թյուն էր անհրաժեշտ, որը, սակայն, Կեպլերի և Գալիլեյի հայտնվելով դարձավ միայն փիլիսոփաների սեփականությունը։ Զուտ տրամաբանական մտածո­ղությունը մեզ չի կարող տալ էմպիրիկ աշխարհի մասին որևէ իմացություն, իրական աշխարհի իմա­ցությունն սկսվում է փորձով և վերջանում է նրա­նով։ Զուտ տրամաբանական մեթոդով ձեռք բերված եզրահանգումները սին են իրական աշխարհի դի­տակետից։ Քանի որ Գալիլեյն հասկացավ դա և, մասնավորապես, քանի որ նա դրա մասին թմբկա­հարում էր գիտական աշխարհում, ուստի նա է ժա­ մանակակից ֆիզիկայի հայրը, իրականում ամբողջ ժամանակակից գիտության հայրը։