Հայկական Օրացոյցը իր սկզբնաւորումից մինչև մեր օրերը
Գրիգոր Բրուտեան
Հայոց պատմութեան հնագոյն շրջանը ներկայումս հարուստ է տակաւին չլուսաբանուած շատ հարցերով: Այս շրջանին վերաբերող բազմաթիւ հարցեր այսօր կամ բնաւ պատասխան չունեն, եւ կամ էլ ունեն իրար հակասող՝ մէկից աւելի պատասխաններ: Այս կարգի հարցերի թուում են հայկական հնագոյն օրացոյցին (կամ օրացոյցներին) վերաբերող հարցերը:
Հայոց հնագոյն օրացոյցի մասին մեր ներկայ իմացութեան թերի լինելը պայմանաւորուած է հիմնականում երկու գործօնով. նախ, որ մեզ շատ քիչ տեղեկութիւն է հասել այդ մասին. ընդ որում, ուղղակի տեղեկութիւն բնաւ չկայ եւ եղած կցկտուր տեղեկութիւնն էլ համարեա ամբողջովին անուղղակի է (վերաբերում է ոչ թէ հէնց օրացոյցին, այլ նրա հետ առնչուող տարբեր բաների): Երկրորդ, որ ցարդ կատարուած հետազօտութիւններում օրացոյցը դիտարկուել է գերազանցապէս կիրառական-սպառողական տեսանկիւնից, զուտ իբր ժամանակաչափութեան գործիք՝ կոչուած տնտեսական ինչ-ինչ պէտքերի գոհացում տալու համար: Մինչդեռ օրացոյցի այդպիսի ընկալումը, մեղմ ասած՝ բաւական թերի է: Տարբեր երկրներում, տարբեր ժամանակներ տարբեր ազգերի օգտագործած բազմաթիւ օրացոյցների, դրանց փոփոխութիւնների ուսումնասիրութիւնը ցոյց է տալիս, որ զուտ կիրառական- սպառողական-տնտեսական տեսանկիւնից դիտելով, կարելի չէ բացատրել օրացոյցների՝ այսօր մեզ յայտնի մեծ բազմազանութիւնը, առաւել եւս՝ միեւնոյն երկրում միեւնոյն ազգի կիրառած օրացոյցի՝ յաճախ դիտուող «տարօրինակ» փոփոխութիւնները ժամանակի ընթացքում:
Տարբեր օրացոյցների վերաբերեալ զանազան տուեալների համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ օրացոյցների փոփոխութիւնները (բարեփոխումներն ու փոխարինումները), որպէս կանոն, կապուած են կրօնի-հաւատի, աշխարհայեացքի փոփոխութիւնների հետ: Օրինակ կարող են ծառայել իրանական օրացոյցները, որոնց դէպքում երբեմն առաւել ճշգրիտ օրացոյցը փոխարինուել է անհամեմատ աւելի անճիշդ օրացոյցով՝ զուտ կրօնական պատճառներով: Կրօնի դերը օրացոյցի հարցերում ակնառու երեւում է նաեւ Հայոց օրացոյցի պարագայում, որ աւելի մանրամասն կը տեսնենք ստորեւ՝ յընթացս շարադրանքի: Համեմատաբար նոր ժամանակների ակնառու օրինակ է Ֆրանսական յեղափոխութիւնը, որ փոխելով պետական վերաբերմունքը կրօնի նկատմամբ, փոխեց եւ պաշտօնական օրացոյցը: Այս նոյնը հաստատող հին ու նոր օրինակներ շատ կան, բաւարարուենք, սակայն, նշուածով, եւ տեսնենք, ինչ եզրակացութեան կարելի է գալ սրանից:
Սա նշանակում է, որ օրացոյցը սերտօրէն կապուած է կրօնի հետ, եւ աւելին՝ օրացոյցը մասն է կրօնի: Իրօք, եթէ նկատի ունենանք այն բացառիկ առաջնային դերը, որ կրօնն ունեցել է հասարակութեան կեանքում, մեզնից մի քանի հազար տարի առաջ, ակնյայտ կը դառնայ, որ հէնց կրօնը պիտի լինէր օրացոյցի ստեղծողը, ձեւաւորողը, կարգադրողն ու պահպանողը: Յայտնի է, որ հնում կրօնական պատկերացումները անչափ սերտ առնչուած են եղել երկնային-աստղագիտական իրողութիւններին: Եւ, ըստ այդմ, բնական է, որ հարկ պիտի լինէր ինչ-որ կերպ ապահովել կրօնական զանազան իրողոթիւնների (տօների, ծէսերի, զանազան խորհուրդների) ճշգրիտ կապը երկնային-աստղագիտական համապատասխան իրողութիւնների (աստղերի, համաստեղութիւնների ծագման, մայրամուտի, Լուսնի փուլերի, Արեւի ծագման, մայրամուտի եւն) հետ: Սա աւելի քան բնական է, եթէ նկատի ունենանք, որ հնում երկնային լուսատուներն իրենք աստուածացուած են եղել եւ մեզ յայտնի բոլոր հին դիցարաններում էլ եղել է երկնային լուսատուների պաշտամունք այս կամ այն կերպ: Իսկ սա իր հերթին նշանակում է արդէն որոշակի օրացոյցի անհրաժեշտութիւն: Ըստ այսմ, բնական է, որ ամեն մի կրօն պիտի ստեղծէր ի՛ր օրացոյցը՝ ըստ իր աշխարհայեացքի ու պաշտամունքի: Այսինքն, ոչ միայն օրացոյցը ստեղ- ծւում է կրօնի «պատուէրով», այլեւ օրացոյցը հէնց բաղկացուցիչ մասն է կրօնի, նրա կարեւոր կիրառական բաղադրիչներից մէկն է:
Նկատի առնելով օրացոյցի այսպիսի առնչութիւնը կրօնի- հաւատքի հետ, բնականաբար, հարկ է օրացոյցին (դրա կառուցուածքին, փոփոխութիւններին) վերաբերող հարցերը քննելիս հաշուի առնել անպայման նաեւ (նախ եւ առաջ) օրացոյցի կրօնական-պաշտամունքային կողմը: Այսինքն, հարկ է միշտ նկատի ունենալ այն (կրօնական-աշխարհայեացքային) պատճառները, որոնք օրացոյցի առաջացման, գոյութեան հիմքն են: Ինչպէս ստորեւ կը տեսնենք, այսպիսի՛ մօտեցումը հնարաւորութիւն է տալիս պատասխանել տակաւին չլուծուած մի շարք հարցերի, հասկանալ ՙտարօրինակ՚ թուացող օրա- ցուցային որոշ իրողութիւններ, եւ, որպէս բնական հետեւանք այս ամենի, որոշակիօրէն ընդլայնել մեր իմացութիւնն ու պատկերացումները հայկական (եւ ոչ միայն հայկական) հնագոյն օրացոյցների, դրանց առնչութիւնների ու փոփոխոթիւնների մասին:
Հայկական օրացոյցներին վերաբերող հետազօտութիւնների համար աւանդաբար, որպէս ելակէտային տուեալներ ծառայելեն միջնադարեան հայ տոմարագէտների աշխատութիւններով մեզ հասած տեղեկութիւնները: Սրանք հիմնականում միջնադարում Հայաստանում օգտագործուած տարբեր օրացոյցների նկարագրութիւններ-բացատրութիւններ են, որոշ հարեւան ազգերի օրացոյցների նկարագրութիւններ, հայկական եւ որոշ այլ օրացոյցների համեմատութիւններ ու նաեւ՝ որոշ աւանդական տեղեկութիւններ հայկական օրացոյցի անցեալի մասին: Այս տեղեկութիւնների հիման վրայ մենք բաւական լրիւ պատկերացում ենք կազմում հայկական միջնադարեան օրացոյցների, դրանց փոփոխութիւնների եւ դրանց աղերսուող պատմական անցքերի մասին: Առաւել հին շրջանում Հայաստանում կիրառուած օրացոյցների մասին ուղղակի տեղեկութիւններ այս միջնադարեան աղբիւրներում չկան:
Հայկական հնագոյն օրացոյցների մասին կարծիք կազմելու համար ցարդ կիրառուած է երկու մօտեցում: Առաջինը այն է, որ 5-րդ դարից մեզ յայտնի օրացոյցի կառուցուածքը վերագրւում է դրան նախորդած ժամանակներին՝ ընդհուպ մինչեւ հայկական օրացոյցի սկզբնաւորումը (ն.Ք. 25 – 24-րդ դարերը): Երկրորդ մօտեցումը հիմնուած է ժայռապատկերների եւ զանազան հնագիտական գտածոների ուսումնասիրութեան վրայ: Ընդ որում, նշենք, որ թէպէտ ժայռապատկերային ու հնագիտական «օրացուցային» նիւթը շատ ծաւալուն է, այդուհանդերձ, ի հետեւանք դրա ուսումնասիրութեան անբաւարարութեան, այս երկրորդ մօտեցմամբ եւս (ինչպէս եւ առաջինով) յստակ պատկերացում չի կազմուած հայկական հնագոյն օրացոյցների մասին:
Ստորեւ կը փորձենք ի մի բերել-ամբողջացնել մեր իմացածը հայկական հնագոյն, հին եւ միջնադարեան օրացոյցների մասին: Այս կարգի հետազօտութիւններն ընդհանրապէս արւում են «հակառակ ժամանակային» յաջորդականութեամբ՝ ներկայից դէպի անցեալը: Ընդ որում, այս դէպքում հետազօտութեան իւրաքանչիւր փուլում ստացուած արդիւնքը որպէս ելակէտային տուեալ է ծառայում յաջորդ փուլի (դրան նախորդած ժամանակաշրջանին վերաբերող) հարցերը քննելիս: Հետազօտութեան այս եղանակը բնագիտութեան մէջ յայտնի է ՙհակադարձ խնդիր՚ անունով: Սրա մի էական առանձնայատկութիւնն այն է, որ յաճախ ուղղակի տեղե- կութիւնների պակասը լրացւում է առաջին հայեացքից խնդրի հետ կապ չունեցող կողմնակի անուղղակի տեղեկոյթով: Մեր դէպքում օրացոյցի հարցերը լուծելու համար, որպէս կողմնակի, անուղղակի տեղեկոյթ, կ’օգտագործուեն զանազան (օրացոյցի հետ առաջին հայեացքից կապ չունեցող) տեղեկութիւններ մշակոյթի տարբեր բնագաւառներից, պատմութիւնից եւ այլուստ: