Երկխոսություն

Գիտական, փիլիսոփայական լիարժեք արձակ արդի հայերենը դեռևս չունի, և թարգմանելով զարգացած մշակույթների գրական-գիտական գլուխգործոցները, բախվելով լեզվամտածողության բոլորովին այլ աստիճանների հետ` թարգմանիչն ու խմբագիրները, օգտագործելով աշխարհաբար հայերենի անսահման հնարավորությունները, բայց և հաղթահարելով լեզվի առկա անբավարար վիճակի իներտ դիմադրությունն ու «վախերը», հարստացնում են մեր լեզուն, լեզվամտածողությունը, հասու դարձնում մտքի ամենախորունկ ու ամենանրբին երանգներին: Յուրաքանչյուր հաջողված թարգմանություն, ամեն մի խորապես ապրված և հստակ ձևակերպված միտք քայլ է դեպի լեզվի և ազգի հասունություն, ոգու ընդլայնում ու խորացում:

Կարծիք կա, թե աշխարհաբարը «զիջում է» գրաբարին, թե վերջինիս հնարավորությունները շատ ավելի էին, քան արդի լեզվինը: Իհարկե, այդպես չէ: Պարզապես գրաբարի մասին խոսելիս նկատի են առնում կայացած, մշակութային հասուն պտուղներ տված լեզու, մինչդեռ աշխարհաբարը դեռևս երիտասարդ տարերք է` նոր-նոր իր մայրական-իգական, «պոետական» փուլից ելած ու դեպի հայրական-արական, «մետաֆիզիկական» ոլորտ ոտք դրած: Այսօր մեր լեզուն (և երիտասարդ «աշխարհաբար հայությունը») ակտիվ խմորման մեջ է, ունի զարգացման հսկայական, անսպառ հնարավորություններ: Պարզապես պետք է շատ աշխատել, անընդհատ ընդլայնել մտածողության (= լեզվամտածողության) շրջանակները, օգտագործել լեզվի ներքին ռեսուրսները, քաղել և՛ գրաբարից, և՛ օտար լեզուներից (մի բան, որից սարսափում են սահմանափակ հոգիները): Սա երկար, դժվարին պրոցես է, որ ազգն անցնում է և անցնելու է իր լավագույն զավակների` ինտելեկտուալների ջանքերով: Ես կասկած չունեմ, որ իր հասուն վիճակում աշխարհաբարը ոչնչով չի զիջելու ո՛չ գրաբարին, ո՛չ գերմաներենին կամ լատիներենին: Կրկնում եմ. մեր լեզուն անափ օվկիանոս է` դեռևս չնավարկված, բայց և կենսական ներուժով առլեցուն: Թո՛ղ երիտասարդ մասնագետները, ուսանողները մտածեն այս մասին, թո՛ղ իրենց մասնագիտության հետ մեկտեղ սովորեն օտար լեզուներ և փորձեն թարգմանություններ անել, թո՛ղ իրենց սովորածն ու գիտցածը գրեն հնչեցնեն մայրենի լեզվով, թո՛ղ շատ աշխատեն ու չվախենան դժվարություններից,- և, հաստատ կարող եմ ասել, կլինեն թարգմանչական դպրոցներ, կլինեն նաև առողջ ազգային-հոգևոր հիմքի վրա խարսխված գիտական դպրոցներ: (Գիտական դպրոց, որքան էլ ուզես, չես հիմնի ռուսերենի կամ այլ օտար լեզվի վրա, հիմնածն էլ երկար չի ապրի:)

Ա.Գ.- Ժամանակակից աշխարհում հայ մշակույթի կայացման կերպը էապես կախված է նորագույն ժամանակների հոգևոր ձևագոյացումների համաշխարհային փորձի ստեղծագործական յուրացման տեմպից: Այդ ահռելի փորձին ինչ-որ չափով տեղյակ մարդու համար, որը գիտակցում է նաև արդի աշխարհի աննախադեպ արագացումների, ճգնաժամային համաճարակների, նոր կռապաշտական սեկտաների, մասսայական կուլտուրայի շուկայական աղմուկ-աղաղակի, անբարոյական երևակայության հաղթարշավի իրական վտանգները, իհարկե, չափազանց ուրախալի է համաշխարհային հումանիզմի մնայուն արժեքների հոգևոր ներարկման կուրսը, որ որդեգրել է «Սարգիս Խաչենց» հրատարակչությունը: Բայց մոտավորապես պատկերացնելով վերջին հարյուրամյակների բացթողումների իրական մասշտաբները, չի՞ թվում Ձեզ արդյոք, որ մենք անհույս ետ ենք մնացել և ետ ենք վարժվել արդիականության չափանիշներից, և անխուսափելիորեն  դատապարտված ենք մեր հազարամյակների գոյությունը սոսկ գոյատևման կարգավիճակում պահելու և դրանով հպարտանալու տխուր ռեժիմին: Թե՞ հնարավոր է մեր մեկուսացման, կոնսերվացման «հարյուր տարվա մենությունը» վերափոխել այնպես, որ առանց կրկնելու արևմտյան աշխարհի զարգացման տրամաբանությունը, հնարավորին չափ քիչ տրվելով արևմտյան գայթակղություններին (այսինքն` դրանք էապես յուրացնելով, կողմնորոշվելով և «իմունիտետ» զարգացնելով այդ գայթակղությունների անծայրածիր ջունգլիներում) արարել «նոր տեսողության» մի մշակույթ, որը թույլ կտա ոչ թե գոյատևել, այլ ստեղծագործաբար ապրել առաջիկա XXI դարի նոր անհայտության տարածքներում:

Նոր սնունդ ինտելեկտուալ հեգնանքի համար` նոր գավառական ուտոպիա:

Ս.Խ.- Հարցը չափազանց տարողունակ է և պահանջում է հանգամանալից պատասխան, եթե ընդհանրապես հնարավոր է «պատասխանել» հարցը լիովին սպառելու իմաստով: Կփորձեմ հակիրճ ներկայացնել իմ ըմբռնումը: Իհարկե, համաշխարհային քաղաքակրթության հետ որևէ չափով առնչվելիս առաջին ցնցող տպավորությունը ստանում ես մշակութային այդ աներևակայելի բազմազանությունից ու հարստությունից, որը անհնար է ամբողջությամբ յուրացնել ու սեփականացնել: Այն ստեղծվել է հազարամյակների ընթացքում բազմաթիվ հին ու նոր ժողովուրդների ջանքերով, և մեկ ազգ սկզբունքորեն չի կարող անցնել նույն ճանապարհն ամբողջությամբ, անգամ եթե նույնքան ժամանակ տրվեր նրան:

Բայց այդպիսի խնդիր գոյություն չունի~: Յուրացնել չի նշանակում մեխանիկորեն «կրկնել» ուրիշի արածը. պատվաստի ֆունկցիան սեփական պոտենցիալը հզորացնելու և այն պտղաբերության նախապատրաստելու մեջ է: Աշակերտը չի կրկնում ուսուցչի ճամփան, այլ սոսկ վերցնում է այն կենդանի սերմերը, որոնք թույլ կտան իրեն հասունանալու և առաջ գնալու` ի՛ր ճանապարհով: Ոչ մի ազգ երբեք չի կրկնում այլոց կյանքն ու մշակույթը: Հույները պատմական ասպարեզ իջան, երբ իր բարձրակետն անցել էր եգիպտական մեծ մշակույթը: Եվ երիտասարդ, դեռևս ոչ կիրթ, բայց զարգացման բոլոր նախադրյալներով օժտված ցեղը ավագ մշակույթից վերցրեց ճիշտ այնքան, որքան պետք եղավ կերտելու սեփականը: Նույն կերպ, դարեր անց, հույների նկատմամբ վարվեցին հռոմեացիք, այդ հնազանդ ու ջանասեր աշակերտները: Ավելի ուշ, Վերածննդի շրջանում, հռոմեացիներից սովորեցին և նրանց մշակույթից քաղեցին իտալացիք և այլ եվրոպական երիտասարդ ժողովուրդներ: Կրկնում եմ. վերցվում է այնքան, որքան անհրաժեշտ է բարձրացող, ոտքի կանգնող էթնոմշակութային օրգանիզմին:

Եվ միշտ չէ, որ այդ յուրացումն ընթանում է քրեստոմատիկ-անթոլոգիական եղանակով. երբեմն արտաքուստ ոչ առաջնակարգ (բայց տիպակա՛ն) փաստը կարող է նույնքան (և ավելի) խթանիչ դեր կատարել, որքան այս կամ այն առաջնակարգ երևույթը: Յուրացումը պարզ շարժում չէ, այստեղ լինում են և՛ հակասություններ, և՛ «ոչ-տրամաբանական», ինտուիտիվ քայլեր: Անշուշտ, բոլոր դեպքերում պետք է ձգտել նախ և առաջ ըմբռնել ու յուրացնել այն բարձրագույն արժեքները, որոնք դիմացել են ժամանակի քննությանը և այսօր էլ կենդանի խթանիչներ են ողջ մարդկության համար: Ինչպիսի՞ն է մեր պարագան: Արդյո՞ք մեկընդմիշտ հետ ենք մնացել աշխարհից ու հևիհև, գլխապատառ պիտի վազենք մեծ արագությամբ առջևում հեռացող գնացքի ետևից: Եթե այդպես լիներ, մենք, իրոք, ոչ մի շանս չէինք ունենա դարձյալ քաղաքակիրթ լինելու և աշխարհին համընթաց զարգանալու, լավագույն դեպքում մեզ վիճակված պիտի լիներ «լուսանցքային» գոյատևում` գոհանալով լոկ աշխարհի մշակութային ճոխ սեղանից մեզ բաժին ընկած հազվագյուտ փշուրներով: Անկեղծ ասած, ես մեծ իմաստ չեմ տեսնում սոսկ գոյատևելու մեջ. եթե, ինչպես կարծում են, իր դարն ապրած հին, հոգնած, կենսուժը սպառած ժողովուրդ ենք, գրեթե ամեն բան կորցրած` պատմական տարածքներ, որ կազմում են երկրի 90%-ը, բնակչություն, ազգային գիտակցություն, միտք ու երգ, ուրեմն մեզ իսկապես պիտի մնար, լավագույն դեպքում, միայն արժանապատիվ կերպով ավարտել մեր օրերը և չարատավորել ողջ փառահեղ ուղին վերջին ժամերի քայքայման զառամությամբ…