Գյոթե (Ասում են Գյոթե, ինչպես կասեին Օրփեոս)
Պոլ Վալերի
Ես արդեն խոսել եմ ոգու ինչ-ինչ քաղաքականության մասին: Ես ստեղծեցի բավականաչափ անորոշ և խորհրդավոր այս արտահայտությունը, որն ինձ համար նշանակում է մեզնից յուրաքանչյուրի, ամեն անհատի և մեր մեջ եղած ցանկությունների, հուշերի, կանխատեսումների, առասպելների ու արժեքների աշխարհի հարաբերությունների միասնություն, երևակայական ուժերի նկատմամբ ունեցած մեր հակումների ու դիմակայությունների ամբողջություն, ուժեր, որոնցով ներթափանցված է և որոնցով կառավարվում է մեր ողջ իրական կյանքը. վերջապես պահը գերազանցող բովանդակ մի աշխարհ, որ, համենայն դեպս, մեզ շատ հաճախ թվում է ավելի մոտ, քան այն ամենը, ինչ շոշափելի է, քան նույնիսկ մեր մարմինը: Մեր գիտակցական կյանքի ամեն պահի այդ ուժերը ստեղծում են իսկապես անհուն անցյալի ու անսահման ապագայի պատրանք և մեզ են հրամցնում մտածողությանն ու գործողությանը բնորոշ բոլոր համոզումները: Դրանք պատկերներին հաղորդում են արժեք, կազմում են մեր գաղափարների գրավականը, սահմանում մեր ծրագրերի կորիզը: Ըստ իս, այս ամենը կարելի էր ի մի բերել Ոգու քաղաքականություն անվան տակ, քանզի մտավոր ողջ գործունեության անմիջական կենտրոնում գոյություն ունի ինչ-որ կառավարում: Մեր էության մեջ կան նաև իսկական հաստատություններ, ինչպիսին է, օրինակ, լեզուն: Մեր հակումների միջև կայանում են բանակցություններ, տեղի են ունենում ներքին իրադարձություններ, որոնք մասնավորապես երևան են գալիս իբրև մեծ գաղափարներ կամ ուժգին զգայություններ, երբեմն լինում են մշուշոտ միտումներ, խորհրդավորություններ, լինում են և ավանդույթներ: Այս քաղաքականությունը մյուս քաղաքականության նման ունի իր հակառակորդ ուժերը, իր վայրիվերումները, կարգուկանոնի ու անկարգության միջև` իր տատանումները և պետական շահերը` ինքնության պահպանում, ես-ի զարգացում, ես-ի իշխանության ուժգնացում մյուսների և իր վրա: Բանականության այս քաղաքականությունը այստեղ ունի պաշտպանության ենթակա իր մեծ շահերը, իրագործելիք իր հայեցակարգերը, հետազոտության և կազմավորման իր անհայտ տարածքները: Նա անպայմանորեն ունի իր պետական գործիչները, ստրատեգները և նույնիսկ հոգևոր դասը: Ունի իր մաքիավելլիները, ռիշելյոները, թալեյրանները և բիսմարկները կամ իր մետերնիխները: Երբեմն բանական մի ամբողջ դարի վրա իշխում է գերագույն նշանակության մի ոգի, երբեմն ինչ-որ ազնվականություն, գլուխների որևէ փոքրաթիվ խումբ թելադրում է գաղափարներ, ճաշակներ, ոճեր, սահմանում տվյալ ժամանակի արժեքները:
Գյոթեն պատկանում է այն մարդկանց թվին, որոնք աշխարհին են պարտադրել հույժ բանաստեղծականորեն դատելու և կյանքը արժևորելու գերիշխանությունը: Կյանքի նկատմամբ, դեպքերի ճանաչողության և մտածողության հանդեպ նա վարել է սքանչելիորեն հաշվարկված, համառորեն հետապնդված, ճարտար և ինքնիշխան քաղաքականություն. ազատության և ես-ի ներդաշնակության համար վիճարկող արտաքին ու ներքին ուժերի հավասարակշռության օրինակ: Այս քաղաքականության հիմքում ի սկզբանե ընկած էր հետևյալը. արտաքսել ոգու թշնամիներին, այսինքն` անօգուտ շեղումները, չափ ու սահման չճանաչող հույզերը, արգահատելի երևույթները: Եվ քանի որ Գյոթեն երբեք անձնատուր չի լինում դրանց, սահման է դնում մինչև իսկ սիրուն, երբ այն թվում է, թե գերազանցում է իր իսկ նշանակած գաղափարը: Երբ որևէ հափշտակություն տևում է աստվածային ժամանակից ավելի երկար, թեև դա մնում է աննկատ, նա իսկույն ևեթ ընկնում է անհամբերության գիրկը: Չկա որևէ քնքշանք, սովորույթ կամ հետաքրքրություն, որի գերին նա դառնա հարկ եղածից ավելի: Չկա մեկը, որի մեջ առավել իշխի ազատության բնազդը, քան նրա: Նա անցնում է կյանքի, կրքերի, հանգամանքների միջով առանց երբևէ համաձայնելու, թե որևէ բան արժե ամբողջը:
Պաշտպանողական այս քաղաքականությունը լրացվում է նվաճողական քաղաքականությամբ: Նա ամենամեծ հետաքրքրության տեր մարդն է, հետաքրքրություն, որը երբևէ շարժել է մարդկային միտքը: Ընդմիշտ լինելու ամենազորեղ զգացումը տիրում է նրան. նա պիտի ամեն ինչ ճաշակի, ամեն ինչ իմանա, զգա, ես կասեի` գրեթե ամեն ինչ ստեղծի: Այս առումով նա շռայլող է այն ամենում, ինչ է. նա սփռում է իր կերպերը և իր բազմաձևության սքանչելի պտուղները: Սակայն նախանձախնդրորեն զուսպ է այն բանում, ինչ կարող էր լինել: Նա ագահ է իր վաղվա օրվա նկատմամբ: Ի վերջո, մի՞թե կյանքը հանրագումարի չի բերվում պարադոքսալ այս բանաձևում. ապագայի պահպանություն: Սա նշանակում է զարմանալի քանակությամբ կերպեր ընդունելու կարողություն. անսպառը նրա բնության մեջ է: Ահա ինչու, իր մահվանից անմիջապես հետո նա դասվում է աստվածությունների, ինտելեկտուալ առասպելի հերոսների շարքը, նրանց կարգը, ում անունները դարձել են խորհրդանիշ: Ասում են Գյոթե, ինչպես կասեին Օրփեոս, և նրա անունը իսկույն ևեթ ոգեկոչում է, մարդկային մտքին պարտադրում զար- մանահրաշ մի երևույթ, ըմբռնման և ստեղծարար ուժի մի հրեշ, կենսասիրության հրեշ, հարափոփոխության հրեշ, անդորրի հրեշ, որ որսալուց, հոշոտելուց և անմահ երկերի փոխակերպելուց հետո այն ամենը, ինչ մարդկային փորձը նրա կյանքում կարողացել է ընդգրկել ու խտացնել, ինքն էլ ի վերջո վերածվել է առասպելի, քանզի հարկադրում է հա- ջորդ սերունդներին ստեղծել և հավիտյանս փառաբանել այն անզուգական Գյոթեին, որի վերադարձի ականատեսն ենք մենք դարավերջին, վերադարձ առ ոգու երկնային ամենավերին բարձունքները:
Իրականում, աշխարհի խաղասեղանին այս նշանավոր մարդը մարդկային ճակատագրի բերած ամենադիպուկ հարվածներից մեկն է: Այսօր ավարտվում է տարին, Գյոթեի հոբելյանական տարին, որի ընթացքում ամեն ինչ ասվեց և վերստին ասվեց նրա մասին: Չկա նշանակալի որևէ գրող, որ այս մեծ հիշատակին չբերի իր համոզումների տուրքը, իր ուշադրության ապացույցները, սեփական ոգու և համընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող փառահեղ ստեղծագործության աղերեսների դրսևորումը: Այս հոբելյանը նույնիսկ բնավ զերծ չմնաց ոմանց այն մտայնությունից, թե այս փառքի գերիշխանությունը վերջացած է և թե անմահ համարվող այս երկը այլևս չի համապատասխանում սարսափելի նոր աշխարհի հոգևոր պահանջներին, աշխարհ, որ խիստ դժվարությամբ է երևան գալիս մեր մեջ և մեր շուրջ (ինչին կարելի է ուղղակի պատասխանել, որ այդ նոր աշխարհը կարծես այնքան էլ տարված չէ ոգու խնդիրներով): Պետք է խոստովանել, սակայն, որ մեծ մարդիկ մահանում են երկու անգամ: Իրենց վախճանից հետո նրանց վիճակվում է կորցնել մարդկային հոգիներում նվաճած իրենց տեղն ու իշխանությունը: Ուշագրավ հանգամանք է այն, որ երկրորդ մահը, որին ենթակա են նրանք, արդյունք է կյանքի գործունեության, կյանք, որ շարունակվում է, որ սպառում է նրանց երկի սուբստանցը և, մյուս կողմից, ներշնչանքի աղբյուր գտնում նորանոր օբյեկտների մեջ: Ընդունենք, որ սա անհավասար պայքար է. առճակատման մեջ են դրվում ստեղծագործությունը, որ ավարտուն է, կայացած, իր վերջնական վիճակի մեջ անփոփոխ, և իրարահաջորդ մարդկանց անդադար աշխատանքը, որն ի վերջո իր ավարտին է հասնում ամենակուռ կա- ռույցներում: