Բնություն

Բամբասվելուդ մեջ վարքդ մեղք չունի,

Բամբասանքը միշտ լավին է զարկում,

Չարը` պտտվում գլխին սիրունի,

Ինչպես ագռավը` անամպ երկնքում:²⁸

Նրա կիրքը դիպվածի ծնունդ չէ. խոսքին համընթաց այն վարարում է` ողողելով ամբողջ քաղաքը, համայն երկիրը.

Դիպվածից չի˜ ծնվել նա կամ իրերի բերումից,-

Եվ ոչ ստրու՛կն եղել քաղցր-մեղցր պերճանքի,

Ոչ զոհը` խե˜ղճ ու կրակ ստրկացնող ցասումի,

Որոնց նորու˜յթ է կոչում դարն այս փորձ ու փորձանքի:

Քաղաքական այլախոհ աղանդներին անտարբեր,-

Որոնք իր գույնն են փոխում ամեն ժամ ու վայրկյանում,-

Մի կողմ քաշված, ինքնիշխան, իմաստությամբ աներեր,

Նա ոչ փթթում է տաքից, ոչ հեղեղից կործանվում:²⁹

Զգացմունքի ուժգնության ու հարատևության կողքին

Բուրգերն անգամ նորաստեղծ ու անցողիկ են թվում:

Արշալույսի պես լուսավոր պարմանիական

անարատությունն ու սերը կուրացնում են նրան.

Հեռացրեք ինձնից այս շուրթերը,

Որ քաղցրալուր են ու երդմնազանց,

Ու այս աչերը մավի,

Որ ցայգից են գերազանց:³⁰

Մինչ շարունակելն ասեմ, որ գրականության համար դյուրին չի լինելու այս չափազանցության անձեռակերտ գեղեցկությանը հավասարվելը:

Բանաստեղծի կրքի ուժով կատարված նյութական աշխարհի այս փոխակերպումները, մեծը փոքրացնելու ու չնչինը վեհացնելու նրա զորությունը բազմիցս դրսևորվել է նրա թատերագրություններում: Ձեռքիս տակ «Փոթորիկն» է, որից էլ կմեջբերեմ մի քանի տող:

Հաստատակառույց հրվանդանները հիմքից շարժեցի,

Նոճին ու սոճին տակից պոկեցի…³¹

Պրոսպերոն կանչում է երաժիշտներին, որպեսզի խաղաղեցնի մոլեգնած

Ալոնսոյին ու նրա ուղեկիցներին.

Թող հանդիսավոր երաժշտություն,

Լավագույն սփոփն անհանգիստ մտքի, բուժե˜ ուղեղդ,

Որ այժմ անօգուտ եռում է գանգումդ:³²

Կամ.

Ահա լուծվում է իմ կախարդանքը,

Եվ ինչպես այգը գալիս է գաղտուկ գիշերի վրա,

Հալելով մութը, նույնպես էլ նրանց սթափված ուշքը

Այժմ սկսում է ցրել պղտորող գոլորշիները,

Որոնք պատում են նրանց պարզատես դատողությունը:³³

Այս մարդկանց ուշքը սկսում է ուռչել.

Եկող ծփանքը շուտով կլցնե մտքի ծովեզրը, Որ այժմ ցեխոտ և գարշահոտ է:³⁴

Իրադարձությունների իրական նմանությունները տեսնելու ունակությունը (ասել է թե` իդեալական նմանությունները, քանզի միայն դրանք են իրական) բանաստեղծին հնարավորություն է տալիս անկաշկանդորեն դիմելու աշխարհի ամենապատկառազդու ձևերին ու երևույթներին` դրանով իսկ հաստատելով հոգու գերակայությունը:

Եթե բանաստեղծն իր մտքերով շունչ է տալիս բնությանը, ուրեմն փիլիսոփայից տարբերվում է սոսկ նրանով, որ Գեղեցկությունն է դիտում որպես վերջնանպատակ, մինչդեռ փիլիսոփայի վերջնանպատակը Ճշմարտությունն է: Իսկ փիլիսոփան, ինչպեսև բանաստեղծը, դավանում է այն համոզմունքը, որ իրերի առկա դրվածքն ու դրանց փոխհարաբերությունները ստորադաս են մտքի կայսրությանը: «Փիլիսոփայության խնդիրը, – ասել է Պլատոնը, – բոլոր պայմանական գոյությունների անպայման ու բացարձակ հիմքը գտնելն է»: Փիլիսոփայությունը ելնում է այն հավատից, որ կա մի օրենք, որին ենթարկվում են բոլոր երևույթները, և ճանաչելով այդ օրենքը, կկարողանանք կանխատեսել երևույթները: Մտքում խմորվելիս այդ օրենքը վերածվում է գաղափարի: Այն անսահմանորեն գեղեցիկ է: Ճշմարիտ փիլիսոփան ու ճշմարիտ բանաստեղծն անբաժանելի են. երկուսի նպատակն էլ նույնն է` գեղեցկությունը, որ նաև ճշմարտություն է, և ճշմարտությունը, որ նաև գեղեցկություն է: Արդյո՞ք Պլատոնի կամ Արիստոտելի որևէ սահմանում նույնքան սքանչելի չէ, որքան Սոփոկլեսի Անտիգոնեն: Երկու դեպքում էլ բնությունը հոգևոր կյանք է ստանում, երկու դեպքում էլ ներթափանցում է կարձր թվացող նյութի մեջ ու լուծվում է նրանում, երկու դեպքում էլ տկար մարդուս բազմահմուտ հոգին ներթափանցում է բնության անծայրածիր ոլորտները, տեսնում է իր տեղն այդ ներդաշնակության մեջ, ասել է թե` ճանաչում է բնության օրենքը: Երբ դա տեղի է ունենում ֆիզիկայի բնագավառում, հիշողությունը ձերբազատվում է առանձին տեղեկությունների ծանրումեծ ցանկերից և դարերի դիտարկումներն ամփոփում է մեկ միասնական բանաձևում:

Այսպիսով, ֆիզիկայի բնագավառում անգամ նյութականը տեղի է տալիս ոգեղենին: Աստղագետը, երկրաչափը հենվում են սեփական անառարկելի վերլուծությունների վրա` արհամարհելով դիտարկումների արդյունքները: Իր իսկ ստեղծած աղեղների օրենքի մասին ասելով, թե «դրան հակադրվելու է եղած ողջ փորձառությունը, և այդուհանդերձ, այն ճիշտ է», Էյլերն³⁵ արդեն իսկ բնությունը փոխադրում է հոգևորի ոլորտը` նյութականը թողնելով անտեր դիակի կարգավիճակում:

Մտահայեցողական գիտությունը նկատելի անփոփոխությամբ կասկածի տակ է առնում նյութականի գոյությունը: Թյուրգոն³⁶ ասել է. «Նա, ով երբեք կասկածի տակ չի առել նյութականի գոյությունը, կարող է վստահ լինել, որ զուրկ է մետաֆիզիկական մտածողությունից»: Մտահայեցողական գիտության ուշադրության կիզակետում բնության այն անմահ ու անձեռակերտ ստեղծագործություններն են, որոնք անհրաժեշտաբար զուրկ են նյութական կերպավորումից, այսինքն` Գաղափարները, որոնց ներկայությամբ արտաքին պարագաներն ընկալում ենք որպես պատիր տեսիլք կամ հպանցիկ ստվեր: Աստվածների այս Օլիմպոսի շեմին սպասելիս, բնությունն ընկալում ենք որպես հոգու հավելված: Իսկ երբ բարձրանում-մտնում ենք գաղափարների տարածքը, հասկանում ենք, որ դրանք Գերագույն Գոյի մտքերն են: «Ես օծուել եմ յաւիտենից հետէ, ի սկզբանէ երկրիս առաջ գալուցն առաջ: Նա երկինքները պատրաստելիս` ես այնտեղ էի, երբոր նա անդունդների վերայ կամար էր գծում: Երբոր նա պնդացնում էր վերի ամպերը, հաստատում էր անդունդների աղբիւրները: Այն ժամանակ ես նորակշտին ճարտարապետ էի, եւ նորա ուրախությիւնն էի ամեն օր` զուարճանալով նորա առաջին ամեն ժամանակ»:³⁷

Գաղափարների ներգործությունը համամասնական է: Որպես գիտության առարկա դրանք քչերի համար են մատչելի: Այդուհանդերձ, այդ բարձունքը հասանելի է բոլոր` բավականաչափ բարեպաշտ ու մոլեռանդ մարդկանց համար: Եվ աստվածաբնույթ այդ արարումներին դիպչող ամեն ոք ինքն էլ, կարծես թե, աստվածանում է: Ինչպես նոր հոգին է նորացնում մարմինը: Վայելչաշարժ ու աշխույժ ենք դառնում, ոչ թե քայլում, այլ սավառնում ենք օդում, կյանքը դադարում է տաղտուկ լինելուց, ու մեզ թվում է, թե հետայդու երբեք այդպիսին չի լինելու: Դրանց խաղաղ ընկերակցությամբ մարդս դադարում է վախենալ ծերությունից, դժբախտությունից կամ մահից, քանզի նա այլևս անհասանելի է փոփոխությունների համար: Ճանաչելով Արդարության ու Ճշմարտության քողազերծ էությունը, մենք սկսում ենք տարբերակել բացարձակը պայմանականից կամ հարաբերականից: Սկսում ենք ընկալել բացարձակը: Առաջին անգամ զգում ենք, որ գոյություն ունենք: Դառնում ենք անմահ, քանզի հասկանում ենք, որ ժամանակն ու տարածությունը նյութականին բնորոշ հարաբերություններ են, և որ ճշմարտության ճանաչումն ու մաքրաբարո կամքը ազատում են մեզ դրանց ազդեցությունից:

Վերջապես, կրոնն ու բարոյականությունը, որ արդարցիորեն կարող են կոչվել գաղափարների գործածում կամ դրանց կենսագործում, նույն ներգործությունն են ունենում բոլոր ավելի ստորին մշակույթների վրա` պակաս վեհ ու ոգուն ստորադաս ներկայացնելով բնությունը: Բարոյականության ու կրոնի տարբերությունն այն է, որ առաջինը մարդու պարտականությունների` իր իսկ կողմից սահմանված ամբողջությունն է, իսկ երկրորդը` Աստծո սահմանածը: Կրոնը ներառում է Աստծո անհատականությունը, Բարոյականությունը` ոչ: Որոշակի մոտեցման դեպքում դրանք միասնական են: Երկուսն էլ իրենց բարձր են դասում բնությունից: Կրոնի առաջին ու հիմնական խրատը հետևյալն է. «Երեւողները ժամանակաւոր են, իսկ չերեւողները յաւիտենական»:³⁸ Կրոնը ոտնահարում է բնությանը: Անկիրթ մարդու համար այն նույնն է, ինչ փիլիսոփայությունը Բերքլիի կամ Վյասայի³⁹ համար: Ամենատգետ աղանդապատկան եկեղեցիներում խոսքը հիմնականում հետևյալի շուրջ է. «Արհամարհի՛ր աշխարհիկ սին գայթակղությունները, նույնն է թե` փառամոլությունը, իղձերը, ստվերներն ու պատրանքը: Ճշմարիտը որոնի՛ր կրոնի մեջ՚: Նվիրված հավատացյալն արհամարհում է բնու- թյունը: Աստվածիմացներից (թեոսոֆներից) ոմանք` մանիքեականները⁴⁰ , Պլոտինը⁴¹ այնքան հեռու էին գնացել, որ որոշակի թշնամանքով ու վրդովմունքով էին վերաբերվում նյութական աշխարհին: Նրանք իրենց ներսում խեղդում էին բարեկեցիկ կյանքին վերադառնալու բոլոր մղումները: Պլոտինն ամաչում էր իր մարմնի համար: Կարճ ասած, նյութական աշխարհի մասին նրանք կարող էին ասել նույնն, ինչ Միքելանջելոն ասել է արտաքին գեղեցկության մասին. «Դա այն անցողիկ ու հոգնամաշ հյուսվածքն է, որին Աստված վերադարձնում է ժամանակին իր մոտ տարած հոգին»:

Կարդալ նաև