Հայկական Օրացոյցը իր սկզբնաւորումից մինչև մեր օրերը (մաս 2)

Բնական է, որ Հայաստանում խոր արմատներ եւ լայն տարածում ունեցող արեւապաշտութիւնը եւս պիտի ունենար Արեւի որոշակի սեւեռեալ դիրքերի (նախ եւ առաջ արեւադարձերի) հետ կապուած տօներ: Կան այլ հանգամանքներ եւս, որոնք յուշում են, որ հնում Հայերը պիտի ունեցած լինեն անշարժ տօներ, սակայն չծաւալուենք եւ սահմանափակուենք նշուածներով:

Հաւաստիանալով, որ հին Հայաստանում նշուել են աստղագիտական առումով անշարժ տօներ, մնում է պարզել, թէ ինչ կերպ են որոշուել այդ տօների օրերը:

Ինչպէս նախընթաց շարադրանքում տեսանք, քրիստոնէու- թեան մուտքից առաջ երկար դարեր Հայաստանում օգտագործուել է 365-օրեայ կայուն տարիով եւ շարժուն տարեմուտով օրացոյցը: Անշուշտ, այս աւանդական օրացոյցով անկարելի պիտի լինէր տարուայ մէջ կայուն օրեր որոշելը:

Այս կարգի խնդիրների համար Հայոց աւանդական օրացոյցը բնաւ պիտանի չէ: Մնում է փնտռել այդ խնդրի լուծման այլ` ոչ օրացուցային եղանակ:

Եթէ անշարժ տօների ժամանակի նկատմամբ լինէին միմիայն եղանակային պահանջներ, այդ դէպքում այդ տօների օրերը կարելի կը լինէր որոշել հէնց եղանակային-բնական միջոցներով, ասենք, օրինակ, այդ օրերը որոշելով տարբեր բոյսերի ծլելու, ծաղկելու, հասունանալու կամ կենդանական աշխարհի ինչ-ինչ փոփոխութիւնների միջոցով: Սակայն, ինչպէս վերն արդէն նշուեց, զուտ պաշտամունքային նկատառումներով, կենդանական ու բուսական աշխարհի միջոցներով օրերի որոշումը (դրանց ճշգրտութիւնը) պիտի անբաւարար լինէր: Պաշտամունքը պիտի պահանջէր տօների օրերի որոշման առաւել ճշգրիտ միջոց: Բացի այդ, բաւականաչափ ընդարձակ երկրի պայմաններում (ինչպիսին ժամանակին եղել է Հայաստանը), համազգային-համապետական տօնի օրը պիտի որոշուէր շատ աւելի ճշգրիտ, եւ անկախ տեղային բնական պայմաններից, որպէսզի կարելի լինէր ապահովել այդ տօնի համաժամանակութիւնը երկրի բոլոր մասերում:

Այս տեսակ պահանջներին կարող են բաւարարել տօնի օրուայ որոշման միմիայն աստղագիտական միջոցները: Իրօք, նկատի առնելով խնդրոյ առարկայ ժամանակաշրջանի գիտական ու գործնական հնարաւորութիւնները, կարող ենք վստահ լինել, որ այդ ժամանակներում միմիայն  աստղագիտական միջոցներով հնարաւոր պիտի լինէր անհրաժեշտ ճշդութեամբ, ամեն ինչից անկախ որոշել տօների օրերը: Յայտնի է, որ հնում տարբեր երկրներում տարուայ մէջ կայուն օրեր որոշելու նպատակով դիտել են տարբեր պայծառ աստղերի առաւօտեան ու իրիկնային ծագումներն ու անկումները (մայրամուտերը): Շումերները, Աքքադացիք, Եգիպտացիներն ու Յոյները (եւ այլ ազգեր) այդ նպատակով դիտել են աստղերի արեգակնային ամբարձումները եւ անկումները: Չինաստանում էլ դիտել են իրիկնային ծագումները¹³: Հայաստանում այսպիսի աստղագիտական դիտումներ հնում եղած լինելու մասին ուղղակի (գրաւոր) վկայութիւններ չկան (կամ գոնէ մեզ չեն հասել): Սակայն կան ոչ քիչ կողմնակի, անուղղակի տուեալներ ազգագրութիւնից, պատմութիւնից ու հնագիտութիւնից, որոնք բոլորը հաստատում են, որ վաղ անցեալում Հայաստանում էլ դիտուել են որոշ  պայծառ աստղերի արեգակնային ամբարձումները: Արեգակնային անկումների ու նաեւ ակրոնական ամբարձումների եւ անկումների դիտումների մասին վկայութիւններ չունենք: Ուստի, կարող ենք համոզուած լինել, որ Հայաստանում  հնում անշարժ տօների օրերը որոշելու համար դիտուել են ինչ-որ պայծառ աստղերի արեգակնային ամբարձումները (առաջին առաւօտեան ծագումները):

Որպէսզի հնարաւոր լինի գտնել, թէ տարուայ որ մասում են եղել այդ անշարժ տօները, հարկ է իմանալ, թէ յատկապէս ո՞ր աստղն է դիտուել եւ ո՞րտեղից: Տեղի հարցը համեմատաբար պարզ է: Որպէս այդ դիտումների վայր է ընդունւում պատմական Հայաստանի կենտրոնը` 39.5 աստիճան աշխարհագրական լայնութեան վրայ: Սա յարմար է մի քանի առումներով. նախ, որ այս լայնութեան վրայ է գտնուում Հայոց երկրի` հնուց ի վեր սրբացուած միջնաշխարհը` Հարքը, այստեղ են Բիւրակնի լեռները, որ նոյնացուած են եղել Դրախտի հետ: Այս լայնութեան վրայ է Բիւրակնի Սերմանց գագաթը, սրա մօտ է եւ հին պաշտամունքի նշանաւոր կենտրոն Բագաւանը: Ի վերջոյ, մօտաւորապէս այս նոյն լայնութեան վրայ է Նպատ լեռը, որի ստորոտում, Արածանու ակունքի շրջանում հեթանոս Հայերը ամեն տարի աշխարհախումբ հանդիսութեամբ նշել են իրենց գլխաւոր տօնը` Նաւասարդը: Այս մասին մեզ են հասել մատենագրական հաւաստի վկայութիւններ:

Գալով նրան, թէ յատկապէս ո՞ր համաստեղութեան աստղերն են դիտման առարկայ եղել սոյն խնդրի համար, այստեղ հարցն այնքան էլ դիւրին չէ: Գրականութեան մէջ տարբեր առիթներով կարծիքներ են յայտնուել, թէ իբր հնում հայկական օրացոյցը կապուած է եղել Բոյլք (Pleiades) աստղակոյտի դիտումների հետ: Կարծիք է եղել նաեւ, որ հնում Հայերը դիտել են Մեծ Շուն աստեղատան ամենապայծառ աստղը` Շնաստղը (Sirius): Այդուհանդերձ, հին Հայաստանում գլխա- ւոր անշարժ տօնի օրը որոշուել է ոչ թէ դրանց, այլ Հայկն (Orion) համաստեղութեան դիտումներով: Բազմաթիւ փաստեր վկայում են, որ հէնց այս գեղեցիկ ու պայծառ աստեղա- տան գլխաւոր աստղը` Բետելգեյզէն է եղել Հայոց օրացոյցի ուղեցոյց-առաջնորդ աստղը¹⁴:

Միջնադարի հայ տոմարագէտները պատմում են, որ Հայոց օրացոյցի հիմնադիրն եղել է հէնց Հայկ Նահապետը, որի ուստրերի ու դուստրերի անուններով էլ կոչուել են հայկական ամիսները: Միեւնոյն ժամանակ, գիտենք, որ Հայերը Հայկ կամ Հայկն են կոչել երկնքի ամենաակնառու, պայծառ ու գեղեցիկ համաստեղութիւններից մէկը, որ այսօր յայտնի է առաւելաբար իր յունական Orion անունով: Այս աստեղատունը Հայերն անուանել են նաեւ Չափ ու Կշիռ, որ նշանակում է, թէ իրօք դրանով կատարուել է ժամանակի չափում: Հայկն աստեղատան գլխաւոր աստղը` Բետելգեյզէն, որի անունը ստուգաբանւում է իբր «Հայկի ձեռք», երկնային քարտէզի վրայ իրօք համապատասխանում է երկինք ելած Հայկի ձեռքին, ընդ որում, աջ ձեռքին, աջին, որ եւս շատ լաւ յարմարում է այդ աստղի առաջնորդ լինելուն:

Այստեղ զանց կ’առնենք բազմաթիւ տուեալների թուարկումը եւ քննութիւնը, որոնք ցոյց են տալիս, որ իրօք, հնում Հայերը իրենց գլխաւոր անշարժ տօնի օրը որոշել են, դիտելով այս աստղի արեգակնային ամբարձումը: Այսինքն, հին Հայոց գլխաւոր տօնը նշուել է այն ժամանակ, երբ Հայաստանից դիտուել է Հայկն աստեղատան գլխաւոր աստղի (Հայկի աջ ձեռքի) առաջին առաւօտեան ծագումը դրա 70-օրեայ չերեւալու շրջանից յետոյ: Թէ երբ է հնում դա տեղի ունեցել, այսօր էլ կարելի է որոշել, կատարելով ոչ բարդ հաշուարկներ: Նախ որոշւում է տուեալ աստղի ճշգրիտ դիրքը մեզ հետաքրքրող ժամանակներում: Ապա, օգտուելով ոլորտային եռանկիւնա- չափութեան յայտնի բանաձեւերից, հաշուարկւում է, թէ հիւսիսային լայնութեան 39.5 աստիճանի վրայ ե՞րբ (տարուայ ո՞ր օրը) այդ աստղը կը լինի արեւելեան հորիզոնի վրայ, Արեւը հորիզոնից 15 աստիճան վար եղած պահին¹⁵: Հաշուարկը ցոյց է տալիս, որ հնում (մեզ հետաքրքրող դարերում) Հայոց միջնաշխարհի տարածքից Հայկի գլխաւոր աստղի արեգակնային ամբարձումը դիտուել է ամառնամուտի շրջանում, ամառային արեւադարձից, ութ օր առաջ: Սա նշանակում է, որ հէնց այդ օրերին էլ կատարուել է Հայոց գլխաւոր տօնը` Նաւասարդը: Ի դէպ, Նաւասարդի տօնի այսպիսի դիրքը հաստատւում է բազմաթիւ այլ կողմնակի տուեալներով եւս, սակայն այդ մասին` ստորեւ, ըստ կարգի: Տօնի օրը գտնելուց յետոյ, բնականաբար, կարելի է գտնել նաեւ օրացոյցի սկիզբը: Օրացոյցի սկիզբը գտնւում է հետեւեալ պարզ դատողութեան հիման վրայ: Քանի որ Հայոց օրացոյցը շարժական է եղել եւ տարեմուտը` Նաւասարդի ամսի մէկը, դարերի ընթացքում (1506 տարում) շրջել է տարուայ եղանակներով, ապա բնական է սպասել, որ օրացուցային շրջանի սկզբում, օրացոյցի սկիզբը (տարեմուտը) համընկած լինի հէնց գլխաւոր տօնի օրուան, առաւել եւս, որ ե՛ւ առաջին ամիսը, ե՛ւ էլ գլխաւոր տօնը կրում են միեւնոյն անունը` Նաւասարդ, որ նշանակում է «ամանոր, նոր տարի»: