Հայկական հակաժողովրդական հեքիաթներ

Քաղաքակրթական այն դաշտում, որտեղ մեզ հետ հույներն են, ռուսներն ու էլի ոմանք, ավելի շուտ ուղտն ասեղի ծակով է անցնում, քան հարուստը մտնում է երկնի արքայություն, թեպետ, ասենք, հայն ու հույնը պակաս աշխատասեր ու պրպտուն չեն, քան որևէ հոլանդացի: Կաթոլիկական դաշտի բնակիչը նույնպես չի կարող, ենթադրենք, Ֆրանցիսկ Ասսիզացուն երևակայել որպես միլիոնատեր: Անապատականների ժամանակներն անցել են, և բոլորն էլ երևի ուզում են լինել հարուստ, չաղ ու բախտավոր, բայց իսկապես հավատացյալ թե սոսկ ավանդույթով քրիստոնյան գիտակցությամբ ու ենթագիտակցությամբ գիտե, որ աշխարհիկ հարստության դիմաց, դրա ճանապարհին և արդյունքում որոշակի գին է վճարելու, իսկ իմացյալ կամ իներցիոն կալվինիստի գիտակցության և ենթագիտակցության մեջ հարստությունը ոչ միայն իր աշխատանքի պարգևն է, այլև ցասկոտ Աստծո գնահատականը` թողության երաշխիքով: Վերադառնալով մեր թաղերը` տեսնում ենք, որ Մանզակերտ քաղաքում նույնպես մի տղա կար, որի սովորությունն ինչ էր` կընկներ քաղքի մեջ, ձեն տալով կը զըվըռներ. – Խելքս շա~տ ա, մա՛լ չունիմ:

Այնքան այսպես ձայնելով զվռնաց, մինչև քաղաքի ամենաերևելի վաճառականը մի օր կանչեց նրան բերեց իր մոտ ու ասաց. – Դու էտ ի՞նչ էր ձեն տվիր:

Ասեց. – Աղա, իմ սովորութեն էտմալ ա:

Ասեց. – Արի քեզի մի հարիր մանեթ փարա կիտամ, քեզի մեկ դուքյան կիտամ, տարին օր թըմըմավ, գուգամ քու խելքի շատն ու քիչ գիմնամ:

Նստեց տղեն էտ դուքյանում և մանրեղեն առավ ու ծախեց, բերեց մեկ գանձատուփ` չաքմաճա շինեց, աշխատանքը թալեց չաքմաճի մեջ, էն հարիր մանեթին միշտ ապրանք պահեց ուր դուքյան, հ՛եվելի աշխատանքը թալեց չաքմաճեն:

Տարին օր թըմըմավ, բազրկյանը էկավ, էկավ նստեց, ասեց. – Խելքի՛ց շատ, բե տեսնիմ ի՞նչ ա քու աշխատանք:

Ասեց. – Ես չեմ գինա, չաքմաճեն գինա:

Չաքմաճեն քաշեց բերեց դրեց բազրկյանի հ՛առէջ, հաշվեց, հարիր մանեթին էրկու հարիր մանեթ աշխատանք էր բերե մի տարվա մեջ:

Բազրկյանն ասեց. – Իմ ջան դուս գա, քեզի պես տղեն իտա կեղտոտ դուքյանի մեջ թողիմ նստի, – վերցուց տարավ դրեց ուր թոփածախս դուքնիհ՛առէջ: Իմալ բախտոտ էր Խելքից շատը, օր բիրադի քաղաքի առուծախսը դարձավ ուրուն վրեն:

Բազրկյանը շատ սիրեց Խելքից շատին:

Այնքան, որ մի գեղեցկուհի աղջիկ ուներ` լույսի կտոր, որին մեծամեծների ու հարուստների տղեկներ էին խնամախոսում, բայց ի վերջո նշանդրեքի վիպական պատմությամբ ամուսնացրեց Խելքից շատի հետ: Իսկ երբ եկավ ժամանակը, որ քաղաքի վաճառականները պետք է մեկնեին առևտրի, բազրկյանը, որը նրանց գլխավորն էր, քառասուն ջորեբեռ ապրանք բեռնեց, հավաքեց գործընկերներին ու ասաց. – Իմ տղեն ձեզի ամանաթ կիտամ, իմալ օր ես ձեզի կտանինք կբերինք, դուք էլ իմ տղեն տարեք բերեք:

Ասեցին. – Մեր աչքի վրա, քու լավութեն մեր վրա շատ ա, էտ քու տված հացն ա օր մենք կուտենք:

Բարև մնա էղան իրարուց, ընկան ճամբախ գացին:

Բայց առաջին իսկ կայանատեղում վաճառականներն իրենց մեջ դավադրեցին, թե բերեք ամեն գիշեր այդ նորելուկի բեռներից մեկը գողանանք. քառասուն օր ճամբախ կէրթանք, քառասուն բեռ ապրանք ունի, չուրի հասնենք տեղ` օրը մեկ բեռ գողանալով ապրանք կը վերջացունք, հըմալ էնինք օր էտի մեկ էլ ոտք քաղաք չթալա, բազրկյանի երես չելնի:

Առավոտյան բեռները բարձեցին, ջորիներից մեկը մնաց անբեռ: Ծառաները եկան, թե. – Աղա՛, ղաթըր կա, բեռ չկա:

– Որ հըմալ է, իմ բեռներ թափեք:

Բազրկյաններն ասին. – Բառձի, ինչի՞ թափեցիր:

Ասեց. – Գացե՛ք, Աստված ձեզ հետ էղնի:

Ընտոնք օր հեռեցան, բեռներ տվեց բառնալ, շիտկեց ղըռով գնաց: Ասեց. «Ես էտոնց էրթած ճամփով չեմ էրթա»:

Հինգ օր կամ տասն օր գնաց, գնաց հասավ մեկ էրկիր, տեսավ հըմալ սով էր ընկել, օր անոթութենե ծովու ձկներն էլ կը լկլկին: Եվ սովի պատճառն էլ, պարզվեց, հացի պակասությունը չէր, որովհետև հացի պահեստները լիքն էին ցորենով. գնաց այդ ամբարների տիրոջը գտավ, հարցրեց. – Ի՞նչ խըդըր ցորեն ունիս:

Ասեց. – Ինչ խըդըր հ՛ուզիս` ունիմ:

Չափ ու քանակի խնդիր, ուրեմն, չկար, պարզապես բնակչությունը գնողունակ չէր (իսկ անոթությունից լկլկացող ձկները նո՞ւյնպես): Ինչևէ, տղեն օրը հինգ ամբար հաց առավ, տվեց փռեր թխեն, չորս խալվար ցրվեց քաղաքացուն, մեկ խալվարն էլ բրդեց, թափեց ծով: Քառասուն օր պահեց ծովու ձկներն էլ, քաղաքացին էլ: Քառասուն օրից ետ էտոր կարողութեն պրծավ, իմալ էղավ, օր նոքարները հաց կուզին, հաց ձեռ չէր ընկնի: Ձկները գնացին իրենց թագավորի մոտ, ասացին. – Մի բարի հողածին է եկել, քառասուն օր հպատակներիդ պահեց, նա որ չլիներ, ամենքս կկոտորվեինք:

Թագավորը մի քող տվեց, ասաց. – Բերեք ինձ մոտ այդ հողածնին:

Երեք ձուկ եկան, հասկանալի լեզվով ասեցին. –

Աղա՛, մեր թագավոր քեզի կը խանչա:

Ասեց. – Ախր դուք ձուկ իք ծովի մեջ, ես իսան իմ` կը խեղդվիմ:

Էն քողը տվեցին, ասեցին. – Առ էտի էծկա գլոխդ, էլ չը խեղդվիս, մենք քեզի կըտանինք:

Քողը ձգեցին գլխին, նստեց ձկների մեջքին, տարան: Ճանապարհին էլ սովորեցրին, թե պարգևառության եռակի առաջարկից հետո թագավորի հրաշալի սփռոցը կուզես: Եկան, գլուխ տվեց, թագավորի հրամանով նստեց, թագավորն ասաց. – Հողածի՛ն, էն լավութեն օր դու ես էրի, – ասեց, – հ՛ուզա տամ: 

Տղեն համեստորեն ասեց. – Քու սաղութեն գուզեմ: Մեկ էլ ասեց. – Հ՛ուզա տամ:

Երրորդ խոսքից հետո տղեն ասեց. – Մեկ սուփրա ունիս, էն սուփրեն տուր:

–             Քու սովրցնողի վիզը կոտրի, – ասեց թագավորը:

–             Խոսքս գացեր ա, բերեք տվեք:

Բերեցին տվեցին, շնորհակալություն հայտնեց թագավորին, ձկներն էլի տարան ափ հանեցին: Եվ իրենց մեջ քննարկում էին, թե «Թագավորն այս մարդու հացը չէր կերել, հրաշալի սփռոց նվիրեց, հապա մե՞նք ինչ պիտի անենք»: Եվ ընկան ու ծովի մեջ ինչքան անգին քար կար, ժողովեցին բերեցին ափ: Լուսն օր բացվավ (ուրեմն գիշերով էր եղել` ինչ եղել էր) Խելքից շատը ելավ ու տեսավ` ծովափը շողշողում է գոհար ակներից: Ասեց ծառաներուն` ձիու փեյինները շաղեցին, ամեկու մեջ վեց հատ կամ ութը հատ դրեց ու քյարփինջ թափեց: Եռսուն ութ բեռը ըտրնե բռնեց` գոմաղբե աղյուսներով, որոնց մեջ գոհարներ էին, էրկու բեռն էլ խամ աթար բռնեց: Բեռներն օր բռնեց, պրծավ, էկավ քաղաքացոց շնորհակալություն առավ, քաղաքացիք էլ ուրանից շնորհակալություն առան, ու ընկան ճամփախ: Էկավ հունվար ամսու մեկ օր բեռները թափեց էն տեղը, օր վախտին բեռը կորեր էր: Քիչ մնաց, տեսավ մեկ բազրկյան էլ էկավ, չուրի մութն առավ` քառասուն բազրկյանն էլ էկան ժողովվան մեկ տեղ:

Հունվար ամիս էր, ձմեռ, ցուրտն ու բուքը տվեց վրեները, տղեն ծառաներին ասեց. – Խամ աթարներից մեկ բեռ բերեք վառեք, տաքացեք:

Օր վառեցին, կրակը բանցրցավ, տեսան մեկել բազրկյանները ուրանց ծառաներուց էրկուսը

ճամփեցին, թե. – Գնացեք տեսեք էտ ի՞նչ վառելիք ունին, օր էտպես գյուռ-գյուռ կը վառին:

էկան հարցուցին: Ասին, թե. – Մեր բեռներ բիրադի աթար ա: – Չհավատացին:

Ասեցին. – Էկեք տեսեք: – էկան տեսան օր ամբողջ աթար էր: Գացին ուրանց բազրկյաններին ասին, թե` «Էտոր քառսուն բեռն էլ աթար ա»: